Durumların Seçilmesi (Selection of Situations)
Bir durum — yani incelenen daha geniş çatışma — Savcıya, 13. madde uyarınca üç yargı yolu ile gelebilir: ya bir Taraf Devletin sevki (Madde 14 uyarınca), ya Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin BM Şartı’nın VII. Bölümü uyarınca sevki ya da Savcının re’sen (proprio motu) soruşturma başlatması (Madde 15 uyarınca).
Bu koşullardan biri mevcut olduğu takdirde Savcılık Ofisi (OTP) harekete geçebilir ve kendisine sevk edilen bir durumun seçimi, Savcının yargı yetkisine giren bir durum hakkında soruşturma başlatıp başlatmamaya karar verirken dikkate alması gereken unsurları düzenleyen 53(1). maddeye tabidir.
Yargı yetkisini doğuran bu tetikleyicilerden biri devreye girdikten sonra, Savcı açısından bir soruşturma başlatma yönünde pozitif bir yükümlülük doğar; ancak Savcı, mevcut bilgileri değerlendirdikten sonra “ilerlemek için makul bir temel bulunmadığı” sonucuna varırsa bu yükümlülük ortadan kalkar.
Bu “makul temel” değerlendirmesi yapılırken Savcı şu hususları incelemek zorundadır:
(a) Mahkemenin yargı yetkisine giren bir suçun işlendiğine veya işlenmekte olduğuna dair makul bir temel bulunup bulunmadığı,
(b) Davanın 17. madde uyarınca kabul edilebilir olup olmadığı,
(c) Suçun ağırlığı ve mağdurların menfaatleri dikkate alındığında, yine de soruşturmanın adaletin menfaatlerine hizmet etmeyeceğine dair esaslı nedenler bulunup bulunmadığı.
Ne var ki, Roma Statüsü 53(1). maddede yer alan bazı temel kriterleri ayrıntılı şekilde açıklamamıştır. Bu nedenle, soruşturma kapasitesine yön vermek üzere bir strateji geliştirme görevi OTP’ye bırakılmıştır.
Bu noktada, Savcının soruşturma başlatmama kararının Ön Yargılama Dairesi (Pre-Trial Chamber) tarafından yargısal denetime tabi tutulabileceği de belirtilmelidir. Bu denetim, sevk eden devletin veya Güvenlik Konseyi’nin talebi üzerine yapılabileceği gibi, bazı durumlarda Daire tarafından re’sen de gerçekleştirilebilir.
Ön İnceleme Politikası ve Kriterler
Savcılık Ofisi, durumlar hakkında soruşturma başlatma kararına yardımcı olmak amacıyla 2010 yılında Ön İncelemelere İlişkin Taslak Politika Belgesi yayımlamıştır. Bu belge, Ofisin faaliyetlerinde şeffaflığı ve meşruiyeti artırmaya yönelik önemli bir adımdır.
Belgede 53(1). maddede yer alan üç temel kriter ayrıntılandırılmıştır:
- Yargı Yetkisi (Jurisdiction)
- Kabul Edilebilirlik (Admissibility)
- Adaletin Menfaatleri (Interests of Justice)
Bu üç kriterin tamamı sağlanmadıkça bir soruşturma başlatılamaz.
1. Yargı Yetkisi
Bu kriter nesneldir ve şu unsurların varlığını gerektirir:
- Zaman bakımından yetki
- Konu bakımından yetki
- Yer veya kişi bakımından yetki
2. Kabul Edilebilirlik
İki unsurdan oluşur:
a) Tamamlayıcılık (Complementarity)
ICC sistemi, ulusal mahkemelere öncelik tanır. Mahkeme ancak devletlerin soruşturma veya kovuşturma yapma konusunda isteksiz veya yetersiz olduğu durumlarda devreye girer.
b) Ağırlık (Gravity)
Roma Statüsü “en ağır suçlar”ı kapsar (soykırım, savaş suçları, insanlığa karşı suçlar). Ancak hangi suçların öncelikli olacağı açıkça belirtilmemiştir.
Bu nedenle OTP, ağırlık değerlendirmesinde şu kriterleri kullanır:
- Ölçek (scale)
- Nitelik (nature)
- İşleniş biçimi (manner of commission)
- Etki (impact)
Bu kriterler hem nicel hem nitel değerlendirmeleri içerir ve sınırlı sayıda değildir.
Ağırlık Kriterinin Unsurları
Ölçek:
Mağdur sayısı, zarar boyutu, coğrafi ve zamansal yayılım.
Nitelik:
İşlenen suçların türü ve özellikleri.
İşleniş biçimi:
- Planlı veya sistematik olup olmadığı
- Faillerin kastı ve katılım düzeyi
- Örgütlü yapı içinde işlenip işlenmediği
- Özel vahşet unsurları (örneğin tecavüz, işkence)
Etki:
- Toplum üzerindeki sonuçlar
- Sivil nüfusun kırılganlığının artırılması
- Terör yayma amacı
Örnekler: Kenya ve Irak
-
Kenya:
Yüksek mağdur sayısı, sistematik saldırılar ve ciddi toplumsal etkiler nedeniyle soruşturma başlatılmıştır. -
Irak:
Sınırlı ölçek nedeniyle soruşturma açılmamıştır; ancak yeni deliller çıkarsa yeniden değerlendirilebileceği belirtilmiştir.
Davaların Seçilmesi (Selection of Cases)
Bir durum seçildikten sonra, OTP belirli bireyleri hedef alan davaları seçer.
Savcı, şu durumlarda dava açmaktan vazgeçebilir:
- Yeterli delil yoksa
- Dava kabul edilemezse
- Adaletin menfaatlerine uygun değilse
OTP ayrıca, özellikle “en fazla sorumluluğu taşıyan kişiler” üzerine yoğunlaşır. Bu, Statüde açıkça yer almamakla birlikte, uygulamada kabul edilen bir politikadır.
Başlangıçta, Ön Yargılama Dairesi bu yaklaşımı desteklemiş; ancak Temyiz Dairesi bu yaklaşımın fazla sınırlayıcı olacağını belirterek geri çevirmiştir.
Savcılık Stratejisinin Değerlendirilmesi
OTP’nin stratejisinin merkezinde “ağırlık” kriteri yer alır.
Bu kriter esnek şekilde uygulanmakla birlikte, şu sorunlara yol açmıştır:
- Kriterler belirsizdir
- Ağırlık ölçütleri net değildir
- Şeffaflık eksikliği eleştirilerine neden olmuştur
Bir yandan, katı sayısal eşikler koymamak insanidir;
diğer yandan, kriterlerin belirsizliği dış gözlemcilerin değerlendirme yapmasını zorlaştırmaktadır.
Meşruiyetin Artırılması İçin Öneriler
Meşruiyet için:
- Açık ve anlaşılır kriterler gerekir
- Tutarlı uygulama şarttır
- Gözlemcilerin kararları değerlendirebilmesi sağlanmalıdır
Mevcut sistem:
- Parçalı belgelerden oluşmaktadır
- Tek ve kapsamlı bir strateji eksiktir
Bu nedenle önerilen:
- Tüm politikaların tek belgede toplanması
- Daha açık kriterler belirlenmesi
- Açıklayıcı yorumların eklenmesi
Ancak bu yapılırken aşırı katı sayısal kriterlerden kaçınılmalıdır.
Sonuç
OTP, şeffaflık ile esneklik arasında hassas bir denge kurmalıdır.
Eğer bu denge sağlanırsa:
- Karar alma süreçleri daha öngörülebilir hale gelir
- Tarafsızlık eleştirileri azalır
- Kurumun meşruiyeti güçlenir
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder