DÜREN'İN YOK EDİLİŞİ: 16 KASIM 1944 DÜREN BOMBARDIMANI VE SİVİL KAYIPLAR
Giriş
İkinci Dünya Savaşı'nın sonlarına doğru Almanya'nın batısında yürütülen Müttefik harekâtı, yalnızca cephedeki Alman birlikleriyle yapılan çatışmalardan ibaret değildi. Müttefik hava kuvvetleri, Alman ordularının ikmal yollarını, ulaşım merkezlerini ve cephe gerisindeki şehirleri hedef alan büyük ölçekli bombardıman harekâtları gerçekleştirdi. Bu saldırıların en ağır örneklerinden biri, Almanya'nın Kuzey Ren-Vestfalya eyaletindeki Düren şehrinin 16 Kasım 1944 tarihinde uğradığı bombardımandır.
Düren saldırısı, askerî bakımdan cephe gerisindeki ulaşım bağlantılarını ve Alman birliklerinin ikmal hatlarını kesmek amacı taşıyordu. Bununla birlikte saldırının sonucu, askerî hedeflerin çok ötesine geçti. Şehrin neredeyse tamamı yıkıldı ve binlerce insan hayatını kaybetti.
Düren Belediyesi'nin tarihî arşiv belgelerine dayanan resmî açıklamasında, saldırıda 3.126 kişinin öldüğü belirtilmektedir. Yaklaşık 9.000 binadan 7.000'den fazlası tamamen yıkılmış, geri kalan yapıların da önemli bölümü ağır hasar görmüştür.
Bu nedenle 16 Kasım 1944, Düren tarihinin yalnızca bir savaş olayı değil, şehrin toplumsal ve fiziksel varlığının neredeyse bütünüyle ortadan kalktığı bir felaket günü olarak kabul edilmektedir.
I. DÜREN: SAVAŞTAN ÖNCEKİ ŞEHİR
Düren, savaş öncesinde Almanya'nın önemli sanayi şehirlerinden biriydi.
Özellikle kâğıt sanayisi şehrin ekonomik hayatında önemli bir yere sahipti. Düren'in ekonomik gelişimi 19. yüzyılda demiryolunun bölgeye ulaşmasıyla hızlanmış, şehir zamanla sanayi ve ticaret bakımından önemli bir merkez hâline gelmişti.
Düren Belediyesi'nin şehir tarihine ilişkin kayıtlarına göre 1900 yılı civarında şehirde yaklaşık 27.000 kişi yaşamaktaydı ve Düren, sanayileşmenin getirdiği refahla Almanya'nın ekonomik bakımdan dikkat çeken şehirlerinden biri hâline gelmişti.
İkinci Dünya Savaşı'nın başlamasıyla birlikte bu şehir, Almanya'nın batı cephesinin stratejik coğrafyasında kaldı.
Özellikle Düren'in Rur Nehri'ne ve batı cephesindeki ulaşım hatlarına yakınlığı, savaşın ilerleyen dönemlerinde şehri askerî açıdan önemli hâle getirdi.
II. 1944 YILINDA SAVAŞIN DÜREN'E YAKLAŞMASI
1944 yılının ikinci yarısında Müttefik kuvvetleri Batı Avrupa'da hızla ilerlemeye başladı.
Normandiya Çıkarması'nın ardından Alman orduları Fransa'dan geri çekildi. Müttefikler Belçika üzerinden Almanya sınırlarına ulaştılar.
Düren, artık savaşın çok uzağında bulunan bir Alman şehri değildi.
Tam tersine şehir, Müttefiklerin Almanya'nın batısına yönelik ilerleyişinin önünde bulunan önemli bir bölge hâline gelmişti.
Müttefik askerî planlamasında Düren, Jülich ve Heinsberg gibi şehirler Alman ordusunun ulaşım ve ikmal sisteminin bir parçası olarak değerlendirildi.
Bu nedenle şehirler üzerinde büyük çaplı hava saldırıları planlandı.
III. 16 KASIM 1944: BOMBARDIMAN KARARI
16 Kasım 1944 tarihindeki saldırı, Müttefiklerin Almanya'nın batısındaki kara harekâtını desteklemek amacıyla gerçekleştirilen büyük bir hava operasyonunun parçasıydı.
Düren Belediyesi'nin resmî tarihçesine göre saldırının temel amacı, Alman birliklerinin gerisindeki karayolu bağlantılarını ve ikmal yollarını kesmekti.
Bu saldırı, daha geniş kapsamlı Operation Queen harekâtının bir parçasıydı.
Düren, Jülich ve Heinsberg aynı gün içerisinde büyük hava saldırılarının hedefi oldu.
Saldırının boyutu olağanüstüydü.
Düren Belediyesi'nin arşiv verilerine göre:
Düren'e yaklaşık 474 uçak tarafından saldırı gerçekleştirildi.
Yaklaşık 2.751,9 ton bomba atıldı.
Bunların önemli bölümünü yüksek patlayıcı bombalar oluşturdu.
Yaklaşık 148.980 yangın bombası kullanıldı.
Saldırı yaklaşık 21 dakika sürdü.
Bombardıman saat 15.23'te başladı ve yaklaşık 15.44'te sona erdi.
Bu rakamlar, saldırının sıradan bir taktik hava harekâtı olmadığını göstermektedir.
IV. ŞEHRİN ÜZERİNE YAĞAN BOMBA
Saat 15.23'te başlayan saldırı kısa bir süre içerisinde bütün şehir merkezini etkisi altına aldı.
Bombalar yalnızca askerî tesisleri değil, şehir dokusunun çok geniş bir bölümünü vurdu.
Düren'in savaş öncesindeki mimari dokusunun önemli bir bölümü ortadan kalktı.
Düren Belediyesi'nin arşiv kayıtlarında saldırı sonrasında yaklaşık 3 kilometrekarelik şehir merkezinin kraterlerle kaplandığı belirtilmektedir. Bazı bomba çukurlarının 10 metreye kadar derinliğe ve 25–30 metre genişliğe ulaştığı kaydedilmiştir.
Yaklaşık 9.000 binanın bulunduğu şehirde:
7.000'den fazla bina tamamen yıkıldı.
Geri kalan yapıların da büyük bölümü ağır veya orta derecede hasar gördü.
Bu nedenle Düren bombardımanı, şehrin yalnızca bazı mahallelerini etkileyen bir hava saldırısı değildi.
Şehrin fiziksel varlığı büyük ölçüde ortadan kalkmıştı.
V. ANNİKİLİSE'NİN YIKILIŞI
Düren'in sembollerinden biri olan Annakirche de saldırıda tamamen yok edildi.
Şehrin önemli tarihî yapılarından olan kilisenin yaklaşık 100 metre yüksekliğindeki kulesi de bombardımanda yıkıldı.
Bu olay, bombardımanın yalnızca askerî veya ekonomik altyapıyı değil, aynı zamanda şehirlerin tarihî ve kültürel mirasını da nasıl yok edebildiğinin çarpıcı örneklerinden biridir.
Savaşın sonunda Düren'de ayakta kalan mimari miras son derece sınırlıydı.
VI. BOMBARDIMANIN İNSANİ BOYUTU
Bombardımanın en ağır sonucu insan kaybıydı.
Düren Belediyesi'nin yıllar sonra gerçekleştirdiği araştırmalara dayanan resmî rakam, saldırıda 3.126 kişinin öldüğü yönündedir.
Saldırı sırasında insanlar evlerinde, işyerlerinde, kamu binalarında ve sığınaklarda bulunuyordu.
Bombaların ardından şehirde büyük yangınlar başladı.
Şehir yönetiminin saldırıdan sonra hazırladığı raporda, yangınların saatler içerisinde genişleyerek büyük bir yangın alanına dönüştüğü ve yoğun dumanın kurtarma çalışmalarını son derece güçleştirdiği belirtilmektedir.
İtfaiye ve kurtarma hizmetlerinin kendisi de saldırıdan ağır biçimde etkilenmişti.
Polis merkezleri, şehir yönetimi birimleri ve diğer kamu kurumları bombaların altında kalmıştı.
Dolayısıyla saldırının hemen ardından şehirde yalnızca yaralıları kurtarmak değil, kurtarma faaliyetlerini organize etmek dahi son derece zor hâle gelmişti.
VII. ENKAZ ALTINDAKİ İNSANLAR
Bombardımanın sona ermesinden sonra şehirde dramatik bir kurtarma faaliyeti başladı.
Düren Belediyesi'nin arşivlerinde yer alan dönemin raporlarına göre bombardımandan hemen sonra kurtarma ekipleri ve şehir halkı enkaz altında kalan insanları çıkarmaya çalıştı.
İlk saatlerde çok sayıda insan enkazdan canlı olarak çıkarıldı.
Ancak yangınların büyümesi ve ağır hasar gören binaların oluşturduğu tehlike kurtarma çalışmalarını giderek zorlaştırdı.
Bu durum hava bombardımanlarının klasik sonuçlarından birini göstermektedir:
Bombanın kendisi öldürücü olmakla kalmamakta; ardından çıkan yangın, bina çökmeleri, duman ve altyapının yok olması ikinci bir ölüm dalgası yaratmaktadır.
VIII. DÜREN'İN BOŞALTILMASI
Bombardımandan sağ kurtulan nüfusun önemli bölümü şehri terk etti.
Şehir artık normal yaşamın sürdürülebileceği bir yer olmaktan çıkmıştı.
Düren Belediyesi'nin kayıtlarına göre şehir, 19 Kasım 1944'te boşaltıldı.
Böylece bombardıman yalnızca binlerce insanın ölümüne yol açmadı.
Hayatta kalanların da evlerinden, mahallelerinden ve şehirlerinden ayrılmasına neden oldu.
Bir anlamda Düren'in sosyal dokusu da şehir binalarıyla birlikte parçalandı.
IX. BOMBARDIMANIN ASKERÎ AMACI
Düren bombardımanını tarihsel olarak değerlendirirken saldırının askerî amacını da göz ardı etmemek gerekir.
Müttefiklerin amacı, Alman ordusunun Rur hattındaki savunmasını destekleyen ulaşım ve ikmal bağlantılarını zayıflatmaktı.
Düren, Müttefik kara kuvvetlerinin ilerleyeceği güzergâha yakın olduğundan önemli bir hedef olarak değerlendirilmişti.
Düren Belediyesi'nin tarihsel değerlendirmesine göre bombardıman, Alman cephe gerisindeki ulaşım yollarını keserek kara harekâtını kolaylaştırmak amacıyla planlanmıştı.
Ancak burada savaş tarihinin en önemli sorularından biri ortaya çıkar:
Bir askerî hedefe ulaşmak amacıyla gerçekleştirilen saldırının şehir nüfusuna verdiği zarar hangi noktada kabul edilebilir hâle gelir?
Düren örneği, stratejik bombardıman doktrininin bu temel tartışmasını bütün açıklığıyla ortaya koymaktadır.
X. BOMBARDIMANIN ASKERÎ SONUCU TARTIŞMASI
Düren saldırısının askerî sonuçları ile insanî sonuçları arasında önemli bir tartışma bulunmaktadır.
Düren Belediyesi'nin tarihsel değerlendirmesine göre ağır bombardımanın Müttefikler bakımından beklenen etkiyi tam olarak yaratmadığı ileri sürülmektedir.
Bunun nedenlerinden biri, saldırı hedefleri ile Amerikan kara kuvvetlerinin konumları arasındaki mesafenin büyük olması ve Alman birliklerinin ön cephedeki mevzilerinin bombardımandan beklenen ölçüde etkilenmemesiydi.
Bu durum stratejik bombardıman konusunda önemli bir paradoks ortaya çıkarır:
Şehir neredeyse tamamen yok edilmiş, fakat saldırının askerî hedef üzerindeki etkisi beklenen ölçüde gerçekleşmemiştir.
Bu açıdan Düren bombardımanı, stratejik hava bombardımanının etkinliği ve sivillere verdiği zarar arasındaki ilişkinin incelenmesi bakımından önemli bir tarihsel örnektir.
XI. DÜREN'İN YIKIMI VE HAVA SAVAŞI TARİHİ
Düren bombardımanının görüntüleri günümüze kadar ulaşmıştır.
Avustralya Savaş Anıtı'nın arşivinde Royal Air Force Bomber Command tarafından hazırlanan ve Düren'e gerçekleştirilen gündüz bombardımanını gösteren film bulunmaktadır. Arşiv kaydında görüntülerde bombaların hedefe bırakılması ve bombardımanın etkileri görülmektedir.
International Bomber Command Centre arşivinde de 16 Kasım 1944 tarihli Düren bombardımanına ait operasyon emirleri ve hava fotoğrafları bulunmaktadır.
Amerikan National WWII Museum'un arşivinde bulunan hava fotoğrafları da bombardımanın şehirde meydana getirdiği büyük yıkımı göstermektedir. Arşiv açıklamasında Düren'de stratejik bombardıman sonucunda yapıların büyük ölçüde ortadan kalktığı belirtilmektedir.
Bu belgeler sayesinde Düren'in bombardıman öncesi ve sonrasındaki görünümü tarihsel olarak karşılaştırılabilmektedir.
XII. "KATLİAM" MI, "BOMBARDIMAN" MI?
Düren olayını adlandırmak da tarihsel ve hukuki açıdan önemlidir.
"Katliam" sözcüğü, geniş anlamıyla çok sayıda insanın öldürülmesini ifade edebilir. Ancak tarihsel araştırmada olayın askerî niteliğinin de ortaya konulması gerekir.
Düren'deki olay, esas itibarıyla Müttefik hava kuvvetlerinin gerçekleştirdiği geniş ölçekli bir bombardımandır.
Bununla birlikte saldırının binlerce sivilin ölümüne ve şehrin neredeyse tamamen yok olmasına yol açması nedeniyle olayın insani boyutunu vurgulamak amacıyla "Düren katliamı" ifadesinin kullanılması anlaşılabilir.
Bununla birlikte akademik bir çalışmada daha isabetli ifade:
"16 Kasım 1944 Düren bombardımanı"
veya
"Düren'in 16 Kasım 1944'te Müttefik hava saldırısıyla yıkılması"
olacaktır.
"Katliam" kavramı ise saldırının sivil sonuçlarını değerlendiren bölümde açıklayıcı bir kavram olarak kullanılabilir.
XIII. HUKUKİ AÇIDAN DEĞERLENDİRME
Düren bombardımanı, savaş hukukunun gelişimi açısından da üzerinde durulması gereken bir olaydır.
Ancak olayın 1944 tarihindeki hukukî statüsünü bugünkü uluslararası insancıl hukuk kurallarını doğrudan geçmişe uygulayarak değerlendirmek doğru değildir.
1944 yılında hava bombardımanlarının hukukî rejimi bugünkü kadar ayrıntılı değildi.
Bununla birlikte o dönemde de savaş hukukunun temel ilkeleri tamamen yok değildi.
Özellikle:
askerî hedef kavramı,
sivil nüfusun korunması,
gereksiz acı verme,
ayrım gözetme,
orantılılık
gibi meselelerin tarihsel gelişimi bakımından Düren önemli bir örnek teşkil eder.
Bugünkü uluslararası insancıl hukuk açısından bakıldığında ise şehir merkezlerinin bombalanması, hedef seçiminin niteliği ve askerî avantaj ile beklenen sivil zarar arasındaki ilişkinin ayrıntılı biçimde incelenmesi gerekir.
Dolayısıyla Düren olayı, yalnızca tarihçiler açısından değil, uluslararası ceza hukuku ve uluslararası insancıl hukuk bakımından da araştırmaya değer bir olaydır.
XIV. DÜREN'İN HAFIZASI
Savaşın ardından Düren'in yeniden inşa edilmesi gerekti.
Şehir neredeyse baştan kurulmak zorunda kaldı.
Düren Belediyesi'nin şehir tarihine ilişkin kayıtları, 16 Kasım 1944 bombardımanının şehir merkezini bütünüyle yok ettiğini ve 3.000'den fazla insanın öldüğünü belirtmektedir.
Bugünkü Düren, büyük ölçüde savaş sonrasında yeniden inşa edilen bir şehirdir.
Bu nedenle şehrin mimari görünümü yalnızca modernleşmenin sonucu değildir.
Aynı zamanda 16 Kasım 1944'ün fiziksel mirasıdır.
Bir şehrin eski binalarının, sokaklarının, meydanlarının ve tarihî yapılarının bir bombardımanda yok olması, o şehirde yaşayanların geçmişle kurduğu bağı da değiştirmektedir.
Düren'in hafızasında 16 Kasım 1944 bu nedenle yalnızca bir askerî operasyon tarihi değildir.
Şehrin eski Düren'den yeni Düren'e geçiş noktasıdır.
XV. TARİHİN DERSİ
Düren bombardımanı İkinci Dünya Savaşı'nın çok daha geniş bir gerçeğini ortaya koymaktadır:
Modern savaşlarda cephe ile şehir arasındaki sınır ortadan kalkmıştır.
Uçaklar binlerce metre yükseklikten saldırabilmekte, bombalar askerî hedeflerle birlikte şehirleri de yok edebilmekte ve birkaç dakika içerisinde yüzlerce yıllık şehir dokusu ortadan kalkabilmektedir.
Düren'de bunun sonucu:
3.126 insanın ölümü,
7.000'den fazla binanın tamamen yok olması
ve
şehrin neredeyse bütünüyle boşaltılması
olmuştur.
Savaşın sonunda Müttefikler Almanya'yı mağlup etti.
Ancak Düren'in insanları için zaferin veya yenilginin soyut askerî anlamından önce yaşanan şey, şehirlerinin yok oluşuydu.
SONUÇ
16 Kasım 1944 Düren bombardımanı, İkinci Dünya Savaşı'nın Batı Cephesi'ndeki en ağır şehir yıkımlarından biridir.
Müttefikler saldırıyı Alman ordusunun ulaşım ve ikmal bağlantılarını zayıflatmak ve kara harekâtını desteklemek amacıyla gerçekleştirmiştir. Ancak saldırının sonucunda Düren'in şehir merkezi neredeyse tamamen ortadan kalkmış, yaklaşık 9.000 binadan 7.000'den fazlası tamamen yıkılmış ve 3.126 kişi hayatını kaybetmiştir.
Bu nedenle Düren bombardımanı üç farklı düzlemde incelenmelidir.
Birinci düzlem askerîdir: Müttefiklerin Almanya'nın batısındaki ilerleyişini desteklemek ve Alman ikmal yollarını kesmek.
İkinci düzlem insanîdir: Binlerce insanın ölümü, yaralanması, evsiz kalması ve şehri terk etmek zorunda kalması.
Üçüncü düzlem hukukîdir: Askerî hedeflere yönelik bombardımanın siviller üzerindeki sonuçlarının savaş hukuku bakımından değerlendirilmesi.
Düren örneğinin en çarpıcı yönü ise saldırının süresidir.
21 dakika.
Bir şehrin binlerce yıllık insan yerleşimi, sosyal hayatı, mimarisi ve ekonomik altyapısı birkaç on dakika içerisinde büyük ölçüde ortadan kaldırılmıştır.
Bu nedenle Düren'in hikâyesi, yalnızca İkinci Dünya Savaşı'nın bir askerî operasyonunun hikâyesi değildir.
Aynı zamanda modern savaş teknolojisinin şehirler ve siviller üzerindeki yıkıcı gücünün tarihsel bir belgesidir.
Ve Düren'in 16 Kasım 1944'te yaşadığı felaket, savaş tarihinin şu acı gerçeğini hatırlatmaktadır:
Bir savaşın hedefi ordular olsa bile, savaşın bedelini çoğu zaman şehirler ve insanlar öder.
Kaynakça ve temel belgeler
Stadt Düren, 16.11.1944, Stadt- und Kreisarchiv Düren. Düren Belediyesi'nin resmî tarihsel değerlendirmesi ve dönemin belgeleri.
Stadt Düren, Chronik – 1841–1944. Düren'in savaş öncesi gelişimi ve 16 Kasım 1944 bombardımanının sonuçlarına ilişkin şehir kronolojisi.
Hans J. Domsta, Düren 1940–1947. Krieg, Zerstörung, Neubeginn, Düren 1994. Düren Belediyesi'nin 16 Kasım 1944 tarihli sayfasında temel kaynak olarak gösterilmektedir.
International Bomber Command Centre Digital Archive, Düren bombardımanına ilişkin operasyon emirleri ve hava fotoğrafları.
Australian War Memorial, Attack on Düren (Ops 243), RAF Bomber Command operasyon filmi.
National WWII Museum, War damaged buildings in Düren, Germany, 1944, hava fotoğrafı koleksiyonu.
Tarih notu: Düren'in söz konusu büyük bombardımanı 1 Mart 1944'te değil, 16 Kasım 1944'te gerçekleşmiştir. 1 Mart 1944 tarihiyle Düren'de buna karşılık gelen bir katliam olayına ilişkin güvenilir tarihsel kayıt tespit edilememiştir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder