SEDDÜLBAHİR KALESİ: ÇANAKKALE BOĞAZI’NIN DENİZE KARŞI ÖRDÜĞÜ TAŞ DUVAR
Bir kaleden daha fazlası: Boğazın hafızasında Seddülbahir
Çanakkale Boğazı, tarih boyunca yalnızca iki denizi birbirine bağlayan bir su yolu olmadı. Karadeniz ile Akdeniz dünyası arasındaki geçişin en önemli kapılarından biri olan bu dar su yolu, İstanbul’un güvenliği, Osmanlı Devleti’nin başkenti ve deniz ticareti bakımından olağanüstü stratejik bir öneme sahipti.
Boğazın kıyılarında yükselen kaleler bu nedenle sıradan askerî yapılar değildi. Her biri, devletlerin denizlere ve birbirlerine karşı geliştirdikleri savunma anlayışının taşlaşmış hâliydi.
Bu kalelerin en dikkat çekici olanlarından biri ise Boğaz’ın Ege Denizi’ne açılan kapısında bulunan Seddülbahir Kalesi’dir.
“Seddülbahir” adı, kelime anlamıyla “Deniz Seddi” veya “denizin önündeki engel” anlamına gelir. İsim bile kalenin hangi amaçla yapıldığını anlatmaya yeterlidir. Buradaki fikir son derece açıktır: Denizin üzerinden gelen düşmana karşı karada bir duvar oluşturmak.
Fakat Seddülbahir’in hikâyesi yalnızca duvarlardan, toplardan ve burçlardan ibaret değildir.
Bu kale; Osmanlı-Venedik mücadelesinin, Girit Savaşı’nın, Osmanlı deniz savunma politikasının, 1914 yılında Birinci Dünya Savaşı’nın ilk çatışmalarının ve nihayet 1915 Çanakkale Muharebeleri’nin önemli tanıklarından biridir.
Bugün Seddülbahir Kalesi’nin taşlarına bakıldığında aslında birkaç yüzyıllık bir tarih okunabilir.
1. Çanakkale Boğazı neden bu kadar önemliydi?
Seddülbahir Kalesi’ni anlamanın ilk şartı, kalenin bulunduğu coğrafyanın stratejik önemini anlamaktır.
Çanakkale Boğazı, Ege Denizi ile Marmara Denizi'ni birbirine bağlar. Marmara üzerinden İstanbul’a, İstanbul üzerinden de Karadeniz’e ulaşmak mümkündür.
Bu nedenle Boğaz üzerinde hâkimiyet kurmak, sadece bir deniz yolunu kontrol etmek anlamına gelmiyordu.
Boğazın kontrolü;
- İstanbul’un güvenliği,
- Osmanlı başkentinin savunulması,
- Karadeniz’e ulaşım,
- Akdeniz ile Karadeniz arasındaki ticaret,
- donanma hareketleri,
- askerî ikmal yolları
bakımından hayati öneme sahipti.
Fatih Sultan Mehmed döneminde Boğaz’ın daha dar kesimlerinde Kilitbahir ve Kale-i Sultaniye gibi kalelerin inşa edilmesi de bu stratejik düşüncenin sonucuydu. Kilitbahir Kalesi 1462-1463 yıllarında Boğaz’ın en dar bölümünde inşa edilmiş ve karşısındaki Kale-i Sultaniye ile birlikte Boğaz geçişini kontrol etmeye yönelik bir savunma sistemi oluşturmuştur.
Ancak zaman içerisinde savaş teknolojileri ve denizcilik şartları değişti.
Boğazın daha ileride, Ege Denizi’ne açılan kısmının da güçlü biçimde savunulması gerektiği ortaya çıktı.
İşte Seddülbahir Kalesi’nin hikâyesi burada başlar.
2. Seddülbahir Kalesi neden inşa edildi?
- yüzyıl Osmanlı tarihi açısından son derece hareketli bir dönemdi.
Osmanlı Devleti, özellikle Venedik ile Akdeniz'deki hâkimiyet mücadelesini sürdürüyordu. Girit adası üzerindeki savaş uzun yıllar devam etmiş, Doğu Akdeniz ve Ege Denizi Osmanlı-Venedik rekabetinin en önemli sahalarından biri hâline gelmişti.
Girit Savaşı'nın yeniden şiddetlenmesiyle birlikte Çanakkale Boğazı'nın güvenliği daha da kritik hâle geldi.
Mevcut Kilitbahir ve Kale-i Sultaniye savunmasının Boğaz'ın Ege Denizi'ne açılan kısmını yeterince koruyamadığı düşünüldü.
Bunun üzerine Boğaz girişinin iki tarafında karşılıklı iki kale yapılması kararlaştırıldı:
Seddülbahir Kalesi ve Kumkale Kalesi.
Çanakkale Valiliği'nin verdiği bilgiye göre Seddülbahir Kalesi 1659 yılında, Anadolu yakasındaki Kumkale ile birlikte Boğaz'ın girişini savunmak amacıyla inşa ettirildi. Kalenin yaptırılmasında IV. Mehmed'in annesi Valide Sultan Hatice Turhan Sultan'ın önemli rolü bulunuyordu.
Burada özellikle dikkat çekici olan nokta, Seddülbahir ile Kumkale'nin birbirinden bağımsız iki yapı olarak düşünülmemesidir.
Bunlar aslında aynı savunma planının iki parçasıydı.
Bir başka ifadeyle Osmanlı Devleti Boğaz'ın girişine iki ayrı kale koymaktan ziyade, Boğazı iki ateş arasında bırakabilecek bir savunma sistemi kurmaya çalışıyordu.
3. Turhan Sultan ve Seddülbahir
Seddülbahir Kalesi'nin hikâyesinde kadınların Osmanlı tarihindeki siyasi ve hayırsever rollerini göstermesi bakımından Turhan Sultan'ın özel bir yeri vardır.
IV. Mehmed'in annesi olan Hatice Turhan Sultan, Osmanlı tarihinin en güçlü valide sultanlarından biridir.
Turhan Sultan yalnızca saray içerisindeki siyasî etkisiyle değil, yaptırdığı mimari eserlerle de tanınır.
Seddülbahir ve Kumkale kalelerinin inşası onun dönemindeki önemli imar faaliyetlerinden biridir.
Kalenin kuruluş sürecine ilişkin Turhan Sultan'ın vakfiyesi önemli bilgiler içermektedir. Ancak kalenin mimarı konusunda kaynaklar kesin bir isim vermemektedir. Evliya Çelebi, yapım işlerinin yürütülmesinde Ankebud Ahmed Paşa'nın rolüne değinirken mimarın ismini açık biçimde vermemektedir. Naima ise İstanbul'dan gönderilen saray mimarlarından söz etmektedir.
Dolayısıyla Seddülbahir'in mimarı konusunda kesin hüküm vermek yerine, mevcut kaynakların ihtiyatla değerlendirilmesi gerekir.
Bu durum aslında Osmanlı mimarlık tarihinin önemli problemlerinden birini de ortaya koymaktadır:
Bugün çok büyük tarihî yapılara baktığımızda onların mimarlarını kesin biçimde bilmek her zaman mümkün değildir.
Bazen yapının kendisi, onu yapan kişinin adından daha uzun yaşamıştır.
Seddülbahir de bunun güzel örneklerinden biridir.
4. Seddülbahir ve Kumkale: Boğazın kapısındaki iki kale
Seddülbahir Kalesi'nin hemen karşısında Anadolu yakasında Kumkale bulunuyordu.
İki kale arasındaki ilişki, Osmanlıların Boğaz savunmasındaki temel prensibi gösterir.
Amaç, düşman gemilerinin Boğaz'a girmeden önce ateş altında tutulmasıydı.
Seddülbahir Avrupa yakasında, Kumkale ise Anadolu yakasında bulunuyordu.
Böylece Boğaz'ın giriş bölgesi iki taraftan kontrol edilebiliyordu.
Kumkale'nin mevcut kalıntılarında güney tarafındaki bazı kuleler günümüze ulaşmış, kuzey bölümündeki bazı yapılar ise savaşlar sırasında ağır biçimde tahrip olmuştur.
Bu sistemin mantığını bugünkü askerî terminolojiyle ifade edecek olursak, Boğazın girişinde bir çeşit çapraz ateş alanı oluşturulması hedeflenmişti.
Bir geminin yalnızca tek bir kıyıdan değil, iki taraftan ateş altında kalması planlanıyordu.
Bu nedenle Seddülbahir'i yalnızca tek başına değerlendirmek eksik olur.
Onu Kumkale ile birlikte düşünmek gerekir.
5. “Denizin Seddi”: Seddülbahir adının anlamı
Seddülbahir ismi bile kalenin fonksiyonunun adeta bir özeti gibidir.
“Sedd” kelimesi set, engel veya bariyer anlamlarına gelir.
“Bahr” ise deniz demektir.
Dolayısıyla Seddülbahir, “Deniz Seddi” anlamına gelir.
Bu isim, Osmanlı askerî mimarisinde coğrafyanın nasıl algılandığını da gösterir.
Burada kale karaya karşı yapılmış bir kale değildir.
Asıl tehdit denizden gelmektedir.
Kalenin varlık nedeni, deniz yoluyla yaklaşan donanmanın Boğaz'a girişini engellemektir.
Bu yönüyle Seddülbahir, Osmanlıların denizden gelebilecek saldırılara karşı kıyı tahkimatını güçlendirme anlayışının önemli örneklerinden biridir.
6. Kale mimarisinin arkasındaki askerî düşünce
Seddülbahir Kalesi'nin mimarisine bakıldığında, yapının yalnızca estetik bir eser olarak tasarlanmadığı hemen anlaşılır.
Duvarlar, kuleler, top mevzileri ve savunma unsurları belirli bir askerî amaca hizmet ediyordu.
Çünkü 17. yüzyılın kaleleri artık Orta Çağ kalelerinden farklıydı.
Top teknolojisinin gelişmesiyle birlikte yüksek ve ince duvarların yerini daha dayanıklı, kalın ve ateş gücüne uygun savunma yapıları almaya başlamıştı.
Seddülbahir'in konumu da mimarisi kadar önemlidir.
Kale, Boğaz'ın girişine hâkim olacak biçimde yerleştirilmiştir.
Dolayısıyla burada mimari ile coğrafya birbirinden ayrı düşünülemez.
Kalenin en önemli silahlarından biri aslında kendi konumudur.
7. Seddülbahir'in uzun askerî hayatı
Seddülbahir Kalesi'nin tarihi, 1659'da tamamlanan bir yapının daha sonra kendi hâline bırakılması şeklinde gelişmemiştir.
Çanakkale Boğazı'nın askerî önemi devam ettiği sürece kale de farklı dönemlerde savunma sisteminin bir parçası olarak varlığını sürdürmüştür.
Osmanlı Devleti'nin denizlerdeki mücadeleleri, Avrupa devletleri arasındaki güç dengeleri ve özellikle Akdeniz'deki rekabet, kalenin önemini uzun süre korumuştur.
Ancak asıl büyük sınav, 20. yüzyılın başında gelecekti.
Çünkü artık kale karşısındaki düşman, 17. yüzyılın ahşap yelkenli gemileri değildi.
Karşıda çelik zırhlı, büyük toplara sahip modern savaş gemileri bulunacaktı.
Ve Seddülbahir'in eski taşları, modern savaş teknolojisiyle karşı karşıya gelecekti.
8. 3 Kasım 1914: Çanakkale'de savaşın ilk ateşi
Seddülbahir Kalesi'nin tarihindeki en dramatik olaylardan biri 3 Kasım 1914 tarihinde yaşandı.
Birinci Dünya Savaşı başlamıştı.
Osmanlı Devleti'nin savaşın içine fiilen girmesinin ardından İtilaf Devletleri, Çanakkale Boğazı'nın girişindeki savunma mevzilerini hedef almaya başladı.
3 Kasım 1914'te İngiliz ve Fransız savaş gemileri Seddülbahir ve Kumkale'yi bombaladı.
Bu saldırı, Çanakkale Muharebeleri'nin adeta habercisi niteliğindeydi.
Fakat Seddülbahir'deki sonuç son derece ağır oldu.
Kale içerisindeki cephaneliğin isabet alması sonucunda meydana gelen patlamada 5 subay ile 81 er ve erbaş hayatını kaybetti.
Bugün bu askerlerin hatırasını yaşatan Seddülbahir Cephanelik Şehitliği bulunmaktadır.
Şehitlikte kale komutanı Yüzbaşı Şevki, kale komutanı muavini Üsteğmen Cevdet, takım komutanları Üsteğmen Hasan Pala, Üsteğmen Rıza ve Teğmen Eşref ile 81 erin isimleri kayıt altına alınmıştır.
Bu nedenle Seddülbahir'in 3 Kasım 1914 tarihi yalnızca bir askerî olay değildir.
Aynı zamanda Çanakkale'nin savaş hafızasında “ilk şehitler” kavramının en önemli duraklarından biridir.
9. Seddülbahir'deki ilk şehitler
Bugün kalenin girişinde bulunan İlk Şehitler Anıtı, bu olayın hafızasını yaşatmaktadır.
3 Kasım 1914 saldırısı sırasında henüz Çanakkale kara savaşları başlamamıştı.
Henüz 18 Mart 1915'in büyük deniz saldırısı yaşanmamıştı.
Henüz Gelibolu Yarımadası'na büyük çıkarma birlikleri gelmemişti.
Fakat savaşın gölgesi Boğazın üzerine düşmüştü.
Seddülbahir'deki patlama, bu büyük savaşın ilk kurbanlarından bazılarını ortaya çıkardı.
Bu nedenle Seddülbahir'i ziyaret eden bir kişinin yalnızca kalenin duvarlarına bakması yeterli değildir.
Kalenin hemen yanında bulunan şehitlik, taş yapı ile insan hikâyesi arasındaki bağlantıyı kurar.
Bir kale yıkılabilir.
Bir burç parçalanabilir.
Bir duvar top mermisiyle çöker.
Fakat o duvarın arkasında hayatını kaybeden insanların hikâyesi, tarih boyunca yaşamaya devam eder.
10. 1915'e doğru: Seddülbahir yeniden hedefte
3 Kasım 1914 bombardımanı Seddülbahir için son değildi.
1915 yılında İtilaf Devletleri Çanakkale Boğazı'ndaki Osmanlı savunmasını etkisiz hâle getirmek için büyük bir harekât başlattı.
19 Şubat 1915 tarihinde Boğaz'ın girişindeki Osmanlı savunma mevzilerine yönelik bombardıman başladı.
Seddülbahir de bu saldırıların hedeflerinden biri oldu.
25 Şubat'ta gerçekleştirilen yeni bombardımanlarla kale yeniden ağır ateş altında kaldı.
Çanakkale Valiliği'nin tarihî kaydına göre bu bombardımanların ardından Seddülbahir Kalesi etkisiz hâle getirildi.
Burada dikkat çekici bir tarihsel gerçek ortaya çıkar:
- yüzyılda dönemin en önemli deniz gücüne karşı Boğaz'ın kapısını korumak için inşa edilen kale, yaklaşık iki buçuk yüzyıl sonra çok daha gelişmiş top teknolojisine sahip savaş gemileriyle karşı karşıya kalmıştı.
Seddülbahir'in kaderi aslında savaş teknolojisinin nasıl değiştiğini de gösteriyordu.
11. Çanakkale Savaşı'nda Seddülbahir
Seddülbahir adı, 1915 kara muharebeleriyle de özdeşleşmiştir.
25 Nisan 1915'te İtilaf kuvvetlerinin Gelibolu Yarımadası'na yönelik büyük çıkarma harekâtı başladı.
Seddülbahir bölgesi, İngiliz çıkarma harekâtının önemli noktalarından biri hâline geldi.
Kalenin çevresi, artık sadece denizden gelen gemilerin ateşi altında değildi.
Bu kez askerler karaya çıkıyor, tepeler ve köyler için çatışmalar yaşanıyordu.
Seddülbahir bölgesi kısa sürede Çanakkale kara muharebelerinin en kanlı sahnelerinden birine dönüştü.
Kalenin kendisi de savaşın tahribatından kurtulamadı.
Resmî kayıtlara göre kale 26 Nisan 1915 tarihinde İngilizler tarafından, 27 Nisan itibarıyla da Fransızlar tarafından ele geçirildi.
Bu noktada Seddülbahir Kalesi'nin tarihindeki büyük dönüşüm gerçekleşmişti.
Bir zamanlar Boğaz'a girmek isteyen donanmalara karşı savunma yapan Osmanlı kalesi, artık düşman kuvvetlerinin kontrolündeydi.
12. Seddülbahir'in taşlarında Çanakkale Savaşı
Çanakkale Savaşı denildiğinde çoğu insanın zihninde 18 Mart 1915 tarihi canlanır.
Bu son derece anlaşılırdır.
18 Mart, Boğaz'ın deniz yoluyla geçilemeyeceğinin gösterildiği büyük savunma günüdür.
Ancak Çanakkale Savaşı yalnızca 18 Mart'tan ibaret değildir.
25 Nisan'dan itibaren savaşın ağırlık merkezi Gelibolu Yarımadası'na taşınmış ve aylar süren kara savaşları başlamıştır.
Seddülbahir işte bu kara savaşlarının önemli merkezlerinden biridir.
Buradaki mücadele, Çanakkale'nin yalnızca bir deniz savaşı olmadığını da gösterir.
Savaş;
- denizde,
- kıyıda,
- tepelerde,
- siperlerde,
- kalelerin çevresinde,
- köylerde
aynı anda yürütülmüştür.
Bu nedenle Seddülbahir, Çanakkale Savaşı'nın deniz ve kara boyutlarını birbirine bağlayan tarihî mekânlardan biridir.
13. Kale neden tamamen yok olmadı?
Savaşlar sırasında ağır bombardımana uğramasına rağmen Seddülbahir Kalesi'nin bazı bölümleri günümüze ulaşmıştır.
Bugün kaleye baktığımızda gördüğümüz taş duvarların bazıları savaşların izlerini taşımaktadır.
Bu durum tarihî yapılarda son derece önemlidir.
Çünkü bir restorasyon yapısı ile savaşın gerçek izlerini taşıyan bir yapı arasında büyük fark vardır.
Birincisi geçmişi temsil eder.
İkincisi ise geçmişin kendisinden geriye kalan parçadır.
Seddülbahir'in duvarları bu bakımdan yalnızca mimari değer taşımaz.
Aynı zamanda savaşın fiziksel hafızasını da taşır.
14. Seddülbahir ve Osmanlı savunma sistemi
Seddülbahir Kalesi'ni tek başına değerlendirmek yerine Çanakkale Boğazı'nın bütün savunma sistemi içinde ele almak gerekir.
Bu sistem içerisinde farklı dönemlerde inşa edilen çok sayıda kale ve tabya bulunuyordu.
Fatih Sultan Mehmed döneminden itibaren Kilitbahir ve Kale-i Sultaniye gibi kaleler Boğaz'ın dar kesimini kontrol ediyordu.
Daha sonraki dönemlerde yeni savunma yapıları ortaya çıktı.
Seddülbahir ve Kumkale ise Boğazın girişini koruyordu.
- yüzyılda ise top teknolojisinin gelişmesiyle birlikte tabyalar ve yeni savunma mevzileri önem kazandı.
Böylece Çanakkale Boğazı zaman içerisinde tek bir kaleden oluşan bir savunma hattı olmaktan çıktı.
Adeta büyük bir askerî mimari kompleks hâline geldi.
Seddülbahir bu sistemin denize açılan kapısındaki ilk halkalardan biriydi.
15. Seddülbahir ile Kilitbahir arasındaki fark
İsimlerindeki benzerlik bazen karışıklığa yol açabilir.
Seddülbahir ve Kilitbahir aynı kale değildir.
Kilitbahir, Boğazın en dar kesiminde, karşısındaki Çimenlik Kalesi ile birlikte geçişi kontrol etmek üzere Fatih Sultan Mehmed döneminde inşa edilmiştir.
Seddülbahir ise Boğazın Ege Denizi'ne açılan girişinde, Kumkale'nin karşısında yer alır.
Dolayısıyla iki yapı farklı dönemlerde ve farklı savunma ihtiyaçları doğrultusunda ortaya çıkmıştır.
Kilitbahir'in adı “Denizin Kilidi” fikrini taşırken, Seddülbahir'in adı “Denizin Seddi” anlamına gelir.
Bu iki isim yan yana getirildiğinde Osmanlıların Çanakkale Boğazı'na ilişkin askerî anlayışı adeta tek cümlede özetlenebilir:
Denizi kilitlemek ve denize set çekmek.
16. Seddülbahir yalnızca askerî bir yapı değildir
Kaleler çoğu zaman yalnızca savaş araçları olarak değerlendirilir.
Oysa tarihî kalelerin sosyal, ekonomik ve kültürel boyutları da vardır.
Bir kale;
- askerlerin yaşadığı,
- mühimmatın depolandığı,
- erzakın saklandığı,
- komuta faaliyetlerinin yürütüldüğü,
- çevresinde yerleşimlerin geliştiği
bir merkez olabilir.
Dolayısıyla Seddülbahir Kalesi'ni yalnızca “topların bulunduğu bir yapı” olarak görmek, onun tarihî rolünü küçültmek olur.
Kale, bulunduğu çevrenin askerî ve sosyal hayatının da önemli parçalarından biri olmuştur.
17. Seddülbahir'in karşısındaki Kumkale neden önemlidir?
Kumkale bugün Seddülbahir kadar tanınmasa da tarihsel olarak onun ayrılmaz parçalarından biridir.
1659 yılında Seddülbahir ile birlikte inşa edilen Kumkale'nin amacı Boğaz girişinin Anadolu tarafını savunmaktı.
İki yapı birlikte düşünüldüğünde Osmanlıların savunma anlayışı daha açık biçimde ortaya çıkar.
Seddülbahir:
Avrupa yakası.
Kumkale:
Anadolu yakası.
Aradaki deniz:
Savunulması gereken kapı.
Bu nedenle Seddülbahir'in hikâyesi aslında Çanakkale Boğazı'nın iki yakasının hikâyesidir.
18. Kale ve savaş teknolojisinin değişimi
Seddülbahir'in yaklaşık üç yüz elli yıllık tarihi bize çok önemli bir şey öğretir:
Savaş teknolojisi değişir, fakat stratejik coğrafyanın önemi çoğu zaman değişmez.
1659 yılında Seddülbahir yapılırken kullanılan toplarla 1915 yılında kaleyi hedef alan savaş gemilerinin topları arasında muazzam bir teknoloji farkı vardı.
- yüzyılda ahşap savaş gemileri ve nispeten daha sınırlı menzilli toplar vardı.
- yüzyılın başında ise zırhlı savaş gemileri, ağır toplar ve çok daha gelişmiş ateş kontrol sistemleri ortaya çıkmıştı.
Buna rağmen hedef aynıydı:
Çanakkale Boğazı.
İşte Seddülbahir'in tarihî değeri burada daha iyi anlaşılır.
Kale, teknolojik değişim karşısında coğrafyanın askerî öneminin nasıl devam ettiğinin canlı bir örneğidir.
19. Seddülbahir'in en dramatik yüzü: İnsan
Tarih kitapları genellikle savaşları ordular, komutanlar ve tarihler üzerinden anlatır.
Fakat kalelerin gerçek hikâyesi insanlarda saklıdır.
3 Kasım 1914'te Seddülbahir'de hayatını kaybeden 5 subay ve 81 er ve erbaş, savaş tarihindeki birer rakam değildir.
Her birinin ailesi, hayatı, beklentileri ve yarım kalmış hikâyesi vardı.
Kalenin cephaneliğinde meydana gelen patlama, onları bir anda tarihin içine çekti.
Bugün ziyaretçi kalenin duvarlarına baktığında bu insanların yüzlerini göremez.
Ama isimleri şehitlikte yaşamaya devam eder.
İşte tarihî mekânların en önemli özelliği budur.
Bir kitap bize savaşın ne zaman başladığını anlatabilir.
Bir kale ise savaşın nasıl hissedildiğini düşündürür.
20. Seddülbahir ve Çanakkale ruhu
Çanakkale'nin tarihî hafızası çoğu zaman büyük sözlerle ifade edilir.
“Çanakkale geçilmez.”
Bu ifade, yalnızca bir askerî başarıyı değil, bir toplumun savaş sırasında ortaya koyduğu direnci sembolize eder.
Seddülbahir ise bu direncin daha erken aşamalarından birine tanıklık eder.
1914 yılında bombalanan kale, 1915 yılında yeniden ateş altına girmiştir.
Kalenin duvarları parçalanmış, askerleri hayatını kaybetmiş, bölge işgale uğramış; fakat savaşın nihai sonucu Seddülbahir'in ilk yapıldığı stratejik gerçeği değiştirmemiştir:
Çanakkale Boğazı kolay geçilecek bir yol değildir.
21. Seddülbahir'in bugünkü anlamı
Bugün Seddülbahir Kalesi'ne baktığımızda yalnızca Osmanlı döneminden kalma bir askerî yapı görmeyiz.
Aynı anda birkaç tarihsel dönemin üst üste binmiş hâlini görürüz.
- yüzyılda Osmanlı-Venedik mücadelesi vardır.
- ve 19. yüzyıllarda Boğazın savunması vardır.
- yüzyılın başında Birinci Dünya Savaşı vardır.
1914'te ilk şehitler vardır.
1915'te Çanakkale Muharebeleri vardır.
Ve bugün bütün bunların üzerinde yükselen bir tarihî hafıza vardır.
Bu nedenle Seddülbahir, sadece bir “turistik yapı” değildir.
O, Çanakkale'nin tarihî kimliğinin temel parçalarından biridir.
22. Seddülbahir'i ziyaret etmek neden farklı bir deneyimdir?
Bir müzede tarih çoğu zaman vitrinlerin içerisindedir.
Seddülbahir'de ise tarih çevrenizdedir.
Denize baktığınızda 1659 yılında kalenin neden burada yapıldığını anlayabilirsiniz.
Karşı kıyıya baktığınızda Kumkale'nin neden aynı sistemin parçası olduğunu görebilirsiniz.
Kale duvarlarına baktığınızda savaşların bıraktığı tahribatı düşünebilirsiniz.
Şehitliğe gittiğinizde ise 3 Kasım 1914'te yaşananları hatırlarsınız.
Birkaç yüz metre içerisinde Osmanlı'nın 17. yüzyılından Birinci Dünya Savaşı'na uzanan büyük bir tarih koridorunda yürümek mümkündür.
Bu yönüyle Seddülbahir, tarih kitaplarında okunması gereken bir yer olduğu kadar yerinde görülmesi gereken bir tarihî mekândır.
23. Seddülbahir'in bize anlattığı büyük tarih
Seddülbahir'in hikâyesi aslında Osmanlı tarihinin değişimini de yansıtır.
Kale inşa edildiğinde Osmanlı Devleti hâlâ Akdeniz ve Avrupa siyasetinin büyük aktörlerinden biriydi.
Kalenin temelinde Venedik ile süren mücadele vardı.
Yüzyıllar sonra Osmanlı Devleti artık çok farklı bir uluslararası sistemin içerisindeydi.
Avrupa devletleri arasındaki güç dengeleri değişmiş, sanayi devrimi savaş teknolojisini dönüştürmüş ve deniz gücü yeni bir anlam kazanmıştı.
Seddülbahir bütün bu değişimlerin ortasında kaldı.
Bir anlamda kale, Osmanlı Devleti'nin yükseliş döneminden imparatorluğun son dönemine kadar uzanan tarihî dönüşümün sessiz tanığı oldu.
24. Taşların anlattığı tarih
Tarih bazen belgelerde saklıdır.
Bazen arşivlerde.
Bazen savaş günlüklerinde.
Bazen de bir taş duvarın üzerindeki top mermisi izinde.
Seddülbahir Kalesi'nin önünde duran kişi aslında yalnızca bir kale görmez.
Bir yanda 17. yüzyıl Osmanlı dünyası vardır.
Diğer yanda Venedik ile mücadele vardır.
Sonra modernleşen savaş teknolojisi gelir.
Ardından Birinci Dünya Savaşı.
3 Kasım 1914 bombardımanı.
1915 Çanakkale Muharebeleri.
Şehitler.
İşgal.
Ve nihayet günümüze kadar ulaşan kale.
Bu nedenle Seddülbahir'in taşları, bir tarih kitabının sayfaları gibidir.
Aradaki fark şudur:
Kitabın sayfaları çevrilir; Seddülbahir'in taşları yerinde kalır.
Sonuç: Çanakkale'nin denize karşı ördüğü duvar
Seddülbahir Kalesi, Çanakkale Boğazı'nın Ege Denizi'ne açılan kapısında yükselen tarihî bir savunma yapısıdır.
1659 yılında, Kumkale ile birlikte Boğaz girişinin savunmasını güçlendirmek amacıyla inşa edilmiştir. Yapımında Valide Sultan Turhan Sultan'ın önemli rolü bulunmuştur.
Fakat kalenin tarihî önemi yalnızca yapıldığı döneme ait değildir.
Seddülbahir;
Osmanlı-Venedik savaşlarının,
Girit mücadelesinin,
Osmanlı deniz savunma siyasetinin,
Birinci Dünya Savaşı'nın,
3 Kasım 1914 bombardımanının,
Çanakkale Muharebeleri'nin
ve
Türk askerî tarihinin en önemli savunma destanlarından birinin
sessiz tanığıdır.
Özellikle 3 Kasım 1914 tarihinde kalenin cephaneliğinin patlaması sonucunda 5 subay ile 81 er ve erbaşın şehit olması, Seddülbahir'i Çanakkale Savaşı'nın daha büyük muharebeler başlamadan önceki kanlı başlangıç noktalarından biri hâline getirmiştir.
1915 yılında ise kale yeniden bombardımanlara maruz kalmış ve Nisan ayında bölge İtilaf kuvvetlerinin kontrolüne geçmiştir.
Bugün Seddülbahir'e bakarken yalnızca geçmişte kalmış bir kaleye bakmamak gerekir.
Çünkü orada üç asırdan fazla bir tarihin izleri bulunmaktadır.
Bir zamanlar Osmanlı Devleti'nin Boğaz kapısında yükselen bu yapı, bugün bize çok daha büyük bir gerçeği hatırlatmaktadır:
Coğrafya değişmez; fakat coğrafyanın üzerinde mücadele eden devletler, ordular, silahlar ve insanlar değişir.
Çanakkale Boğazı aynı yerde durmaktadır.
Deniz hâlâ kalenin önünden akmaktadır.
Karşı kıyı hâlâ görünmektedir.
Fakat o taşların arasında artık Osmanlı'nın 17. yüzyıldaki dünyasından 1915'in kanlı günlerine kadar uzanan uzun bir tarih yaşamaktadır.
Seddülbahir'in gerçek değeri de tam olarak buradadır.
O, yalnızca “Denizin Seddi” değildir.
O, aynı zamanda Çanakkale'nin hafızasına dikilmiş taş bir anıttır.
Ufuklarda kızıl bir lem‘a-i sevdâ görünür,
Sedd-i Bahr üstüne mahzûn gece hülyâ görünür.
Denizin sînesi titrer, ufuklar ağlaşır,
Kale taşlarında bin rûh-ı şehîd hâlâ görünür.
Gecenin koynunda mehtâb-ı hazîn süzülür,
Burçların gölgesine eski bir rüyâ süzülür.
Ey Seddülbahir! Ey sâkit ve mağrur hâtıra,
Sende mazi ile âtî bana birden görünür.
Bir zaman topların âvâzıydı bu sâhilin sesi,
Şimdi dalgaların âhında o devr-i mâzi görünür.
Ne kadar kanlı geceler geçirmişsin ey kale,
Her taşında bir vatan, her yaranda cân görünür.
Göklerin koyu siyâhında yıldızlar titrer,
Sanki mazinin yetîm gözleri semâda görünür.
Bir ufuk ki denizin ötesinde kaybolur,
Bir ufuk ki bize bir başka cihânı görünür.
Burçların üstüne doğmuş olan âteşli şafak,
Şehîdîn kanından süzülmüş bir zîbâ görünür.
Üç Kasım'ın o hazîn gecesi hâlâ sükûtunda,
Bir cephâne infilâkı gibi bir feryâd görünür.
Nice genç ömrü alıp götürdü dalgalar uzak,
Nice mâsum yüzün hüznü bu taşta görünür.
Beş subay, seksen bir nefer... İsimler susmuş belki,
Lâkin ervâhı bu toprağın içinde görünür.
Sonra bir gün yine gök gürledi, deniz köpürdü,
Ufuklarda müttefik donanmaları görünür.
Topların karşısında eğilmedi bu sedd-i metîn,
Bir milletin azmi taşında tecellâ görünür.
Yirmi beş Nisan'ın kanlı sabâhında yine
Kıyılarda yürüyen binlerce gölge görünür.
Seddülbahir, sen yalnız taş ve duvar değilsin,
Sende Türk'ün kaderinden bir parça görünür.
Sana baktıkça derinlerde bir tarih ağlar,
Sana baktıkça gönül, kendini maziye sürer.
Ey deniz! Sen de bilir misin bu taşların dilin?
Her köpüğünde eski bir hikâye görünür.
Akşamın son kızıllığı çekilirken ufuktan,
Kalenin üstüne bir hüzn-i ebedî görünür.
Ne vakit yıldızların altında susar Çanakkale,
Seddülbahir'de yine bir şehîd rûhu görünür.
Ey kale! Sen asırlarca denize karşı durdun,
Sende sabrın, sende azmin ne güzel nâmı görünür.
Bugün etrâfına bakanlar seni taş sanmasın,
Sende bir milletin en eski sevdâsı görünür.
Ve güneş doğduğunda Marmara'nın üstünden,
Burçlarında yeniden bir ümid-i nev görünür.
Çünkü tarih ölmez; yalnızca sessizce bekler,
Bir gün gelir, taşların dilinde yeniden görünür.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder