Yargısal mekan

 

BAŞKENTTE YARGININ MEKÂNI

Dünyanın Yüksek Mahkemeleri Neden Devletin Kalbinde?

Bir mahkemenin adresi ne anlatır?

Bir yüksek mahkemenin adresi, ilk bakışta yalnızca o kuruma ulaşmayı sağlayan teknik bir bilgiden ibaret görünür. Oysa anayasal devlet bakımından bir mahkemenin nerede bulunduğu, en az binasının mimarisi kadar anlamlı olabilir.

Özellikle ülkelerin en yüksek temyiz veya yüksek yargı mercilerinin başkentteki konumlarına bakıldığında dikkat çekici bir tablo ortaya çıkar. Dünyanın birçok ülkesinde bu kurumlar başkentin sıradan, kenarda kalmış veya yalnızca bürokratik amaçlarla kullanılan bölgelerine yerleştirilmemiştir. Aksine parlamentoların, hükümet merkezlerinin, devlet başkanlığı yapılarının, ulusal anıtların ve büyük kamusal meydanların bulunduğu alanlarda konumlandırılmışlardır.

Bu durum yalnızca şehircilik tercihi olarak değerlendirilemez.

Bir yüksek mahkemenin başkentin merkezindeki konumu, topluma şu mesajı verir:

Yargı, devletin kenarında bulunan bir bürokratik birim değildir. Yargı, devletin temel güçlerinden biridir.

Bu nedenle yüksek mahkemelerin şehir içindeki konumlarını, anayasal düzenin mimari ve sembolik anlatımlarından biri olarak değerlendirmek mümkündür.

---

Washington: Yargı, Capitol'ün Karşısında

Amerika Birleşik Devletleri Yüksek Mahkemesi, Washington D.C.'de 1 First Street NE adresinde bulunmaktadır.

Mahkeme binası, Amerika Birleşik Devletleri Kongre Binası'nın tam karşısında, Kongre Kütüphanesi'nin de hemen yanında yer almaktadır.

Bu konum son derece anlamlıdır.

Amerikan anayasal sisteminin temelini oluşturan kuvvetler ayrılığı ilkesi, yalnızca anayasa metninde değil, başkentin şehir planında da görülebilmektedir.

Kongre Binası'nın karşısında bağımsız ve görkemli bir yapı olarak yükselen Supreme Court, yargının yasama organının bir alt birimi olmadığını, ondan ayrı ve bağımsız bir anayasal güç olduğunu adeta mimari bir dille anlatmaktadır.

Üstelik Yüksek Mahkeme'nin bugünkü binasına taşınması da tarihsel olarak önemlidir. Mahkeme daha önce Kongre Binası'nın çeşitli bölümlerinde faaliyet göstermiş, 1935 yılında ise kendisine ait bağımsız binaya taşınmıştır.

Böylece yargı, yasama organının çatısı altındaki bir kurum olmaktan çıkarılmış ve başkentin anayasal merkezinde kendisine ait bağımsız bir mekâna kavuşturulmuştur.

Burada ortaya çıkan sembolik mesaj son derece açıktır:

Yargı Capitol'ün içinde değildir; Capitol'ün karşısındadır.

Bu küçük bir mimari ayrıntı değildir. Kuvvetler ayrılığının taş ve mermerle anlatılmasıdır.

---

Londra: Parlamento Meydanı'nın Dördüncü Cephesi

Birleşik Krallık Supreme Court'u Londra'nın Westminster bölgesindeki Parliament Square'de bulunmaktadır.

Buradaki konum, makalenin temel tezini destekleyen en çarpıcı örneklerden biridir.

Çünkü Birleşik Krallık Supreme Court'un kendisi, mahkemenin konumunun sembolik niteliğine özellikle dikkat çekmektedir.

Parliament Square'in çevresinde Parlamento, Westminster Abbey ve yürütme organını temsil eden devlet yapıları bulunmaktadır. Meydanın dördüncü tarafında ise Supreme Court yer almaktadır.

Böylece Parlamento, yürütme, yargı ve İngiliz devlet geleneğinin önemli bir kurumu aynı kamusal mekân içerisinde birbirini karşılayan unsurlar hâline gelmektedir.

Bu nedenle Londra'daki Supreme Court'un konumu yalnızca prestijli bir adres değildir.

Parliament Square, adeta İngiliz anayasal düzeninin açık hava diyagramıdır.

Daha da önemlisi, İngiliz Parlamentosu'nda Supreme Court için yeni bir bina ve yer seçimi tartışılırken mahkemenin seçilecek konumunun onun hukuk sisteminin zirvesindeki ve anayasal yapıdaki konumunu yansıtması gerektiği açıkça ifade edilmiştir.

Dolayısıyla burada mimari tercihin bilinçli bir anayasal mesaj taşıdığı söylenebilir.

---

Paris: Yargının Tarihsel Kalbi

Fransa'da adli yargının en yüksek mahkemesi olan Cour de cassation, Paris'teki Palais de Justice içerisinde, Île de la Cité'de bulunmaktadır.

Adres bile başlı başına dikkat çekicidir:

6 boulevard du Palais, 75001 Paris.

Burası Paris'in sıradan bir bürokratik bölgesi değildir.

Île de la Cité, Paris'in ve Fransız devlet geleneğinin tarihsel merkezlerinden biridir. Palais de Justice ise Fransız yargısının tarihsel hafızasının en önemli yapılarından biridir.

Dolayısıyla Fransa'daki model Washington veya Londra'dan biraz farklı bir sembolizm taşımaktadır.

Washington'da yargının bağımsızlığı modern devlet mimarisiyle;

Londra'da kuvvetler ayrılığı bir meydan düzenlemesiyle;

Paris'te ise yargının tarihsel devlet sürekliliğiyle ifade edildiği söylenebilir.

Burada verilen mesaj şudur:

Yargı, devletin sonradan eklenmiş bir bürokratik birimi değil, devlet geleneğinin tarihsel unsurlarından biridir.

---

Ottawa: Parlamento'nun Hemen Yanında

Kanada Supreme Court'u Ottawa'da 301 Wellington Street adresinde bulunmaktadır.

Mahkeme binası Parlamento binalarının hemen yanında yer almakta ve Ottawa Nehri'ne hâkim bir konumda bulunmaktadır.

Geniş bir kamusal alanın gerisinde yükselen yapı, başkentin anayasal merkezinin önemli unsurlarından biridir.

Kanada'daki bu tercih de oldukça anlamlıdır.

Yargının en üst kurumu, Parlamento'dan uzak, sıradan bir bürokratik bölgede değil; ülkenin siyasal ve anayasal merkezinin hemen yanında konumlandırılmıştır.

Burada mimari düzenleme adeta şöyle konuşmaktadır:

Parlamento yasayı yapar; yargı ise hukukun sınırları içerisinde bu devlet gücünü denetleyen anayasal aktörlerden biridir.

Bu nedenle Parlamento'nun hemen yanında bulunan Supreme Court binası, Kanada'nın anayasal düzeninde yargının görünürlüğünü artıran güçlü bir sembol niteliğindedir.

---

Brasília: Üç Gücün Aynı Meydanı

Bu konudaki belki de en çarpıcı örneklerden biri Brezilya'nın başkenti Brasília'dır.

Brezilya Federal Yüksek Mahkemesi, Supremo Tribunal Federal, Praça dos Três Poderes, yani Üç Güçler Meydanında bulunmaktadır.

Meydanın adı bile bize ne anlatmak istediğini açıkça göstermektedir.

Burada:

Yasama,

yürütme

ve

yargı

aynı anayasal meydanın üç temel unsuru olarak karşı karşıya getirilmiştir.

Dolayısıyla Brasília'daki şehir planlaması, kuvvetler ayrılığını yalnızca hukuk metninde bırakmamış; onu fiziksel mekâna dönüştürmüştür.

Brezilya modeli için şu cümle kurulabilir:

Üç güç varsa, yargı da meydandadır.

Yargı, hükümet binasının arkasında veya Parlamento'nun gölgesinde değil, diğer iki temel devlet gücüyle aynı kamusal alan içerisinde bulunmaktadır.

Bu nedenle Brasília, kuvvetler ayrılığının şehir planlamasına dönüştürülmüş en çarpıcı örneklerinden biridir.

---

Canberra: Ulusal Anayasal Bölgenin İçinde

Avustralya High Court'u Canberra'da Parkes Place üzerinde bulunmaktadır.

Mahkeme binası National Triangle olarak adlandırılan ve Avustralya'nın başlıca anayasal ve ulusal kurumlarının toplandığı bölgenin içerisinde, Lake Burley Griffin kıyısında yer almaktadır.

Çevresinde National Gallery of Australia ve National Portrait Gallery gibi ülkenin önemli ulusal kurumları bulunmaktadır.

Burada da mahkeme sıradan bir adliye binası gibi konumlandırılmamıştır.

Avustralya High Court'un kendi tanımlamasında mahkeme binasının ülke adaletinin sembolik odağı niteliğinde olduğu özellikle vurgulanmaktadır.

Dolayısıyla Canberra'daki yapı yalnızca yüksek mahkemenin çalıştığı bir bina değildir.

Avustralya'da adaletin ulusal ölçekte temsil edildiği mimari merkezlerden biridir.

---

Yeni Delhi: Yargının Başkentteki Merkezi Konumu

Hindistan Supreme Court'u Yeni Delhi'de Tilak Marg üzerinde bulunmaktadır.

Yeni Delhi ise baştan itibaren planlı bir başkent olarak tasarlanmış, devletin temel kurumlarının belirli bir anayasal ve idari merkez içerisinde toplanmasına önem verilmiş bir şehirdir.

Hindistan gibi dünyanın en büyük demokrasilerinden birinde Supreme Court'un başkentteki merkezi konumu da dikkat çekicidir.

Burada mahkemenin adresinden çok, bulunduğu şehirsel çevre önem kazanmaktadır.

Yüksek yargı, devletin anayasal merkezinden uzaklaştırılmamış; tam tersine başkentin kurumsal dokusunun önemli bir parçası hâline getirilmiştir.

---

Dünyanın Başkentlerinde Ortaya Çıkan Ortak Tablo

Bu örnekleri birlikte değerlendirdiğimizde oldukça dikkat çekici bir tablo ortaya çıkmaktadır.

Washington: Kongre Binası'nın karşısında.

Londra: Parlamento Meydanı'nda.

Paris: Tarihsel Palais de Justice içerisinde.

Ottawa: Parlamento'nun hemen yanında.

Brasília: Üç Güçler Meydanı'nda.

Canberra: Ulusal anayasal bölgenin içerisinde.

Yeni Delhi: Planlı başkentin merkezî kurumsal dokusu içerisinde.

Bu örneklerin tamamı aynı tarihsel ve anayasal sisteme sahip değildir. Dolayısıyla bunların tamamını tek bir modele indirgemek doğru olmaz.

Fakat ortak bir eğilim dikkat çekmektedir:

Yüksek mahkemeler, başkentlerin görünür ve sembolik merkezlerinden uzaklaştırılmamıştır.

Aksine birçok ülkede bu kurumlar, devletin diğer temel organlarıyla fiziksel bir komşuluk içerisinde bulunmaktadır.

---

Mahkemenin Adresi Neden Önemlidir?

Bir mahkemenin konumu, elbette onun bağımsızlığını tek başına garanti etmez.

Görkemli bir bina;

bağımsız hâkim anlamına gelmez.

Prestijli bir meydan;

kuvvetler ayrılığının fiilen uygulandığı anlamına gelmez.

Merkezî bir adres;

yargı bağımsızlığının otomatik olarak güvence altında olduğunu göstermez.

Bu ayrım özellikle önemlidir.

Mimari görünürlük ile fiilî yargı bağımsızlığı aynı şey değildir.

Ancak bu durum, mimarinin ve mekânın önemini ortadan kaldırmaz.

Çünkü devletler kurumlarını yalnızca işlevsel ihtiyaçlara göre yerleştirmezler.

Özellikle ulusal ölçekte sembolik öneme sahip kurumların bulunduğu yerler, topluma devletin kendisi hakkında bir mesaj verir.

Bu bakımdan yüksek mahkemenin başkentin kalbindeki konumu, topluma şu mesajı verebilir:

Yargı devletin kenarında değildir.

Yargı, devletin merkezindedir.

Yargı, yasama ve yürütmenin gölgesinde değildir.

Yargı, anayasal düzenin asli unsurlarından biridir.

---

Yargının Gücü Önce Görünür Olmalıdır

Yargı bağımsızlığı yalnızca hâkimlerin karar verirken hiçbir baskı altında kalmaması meselesi değildir.

Yargının toplumdaki algılanan konumu da önemlidir.

Bir vatandaş Washington'da Capitol'e baktığında onun karşısında Supreme Court'u görmektedir.

Londra'da Parliament Square'e geldiğinde Parlamento'nun karşısında Supreme Court'u görmektedir.

Brasília'da Üç Güçler Meydanı'na gittiğinde yasama, yürütme ve yargı aynı anayasal kompozisyon içerisinde karşısına çıkmaktadır.

Ottawa'da Parlamento'nun hemen yanında Supreme Court yükselmektedir.

Canberra'da High Court, ülkenin ulusal kurumlarının bulunduğu anayasal bölgede yer almaktadır.

Bu görüntüler, hukuk devletinin soyut kavramlarını somutlaştırmaktadır.

Çünkü vatandaş için devlet yalnızca anayasa maddelerinden oluşmaz.

Devlet;

meydanlardır,

binalardır,

sütunlardır,

merdivenlerdir,

anıtlardır,

bayraklardır

ve bu kurumların birbirleriyle kurduğu mekânsal ilişkidir.

Bu nedenle yüksek mahkeme binasının Parlamento'nun karşısında veya devletin merkezî meydanında bulunması, vatandaşın zihninde yargının devlet içerisindeki konumuna ilişkin güçlü bir algı oluşturabilir.

---

Bir Mahkeme Binası da Anayasal Bir Cümledir

Dünyanın farklı başkentlerindeki yüksek mahkemelerin konumları bize önemli bir gerçeği göstermektedir:

Anayasa yalnızca kitaplarda yazılı değildir.

Anayasa aynı zamanda şehirlerin planında da okunabilir.

Washington'da Capitol ile Supreme Court arasındaki mesafede;

Londra'da Parliament Square'de;

Brasília'da Üç Güçler Meydanı'nda;

Ottawa'da Parlamento ile Supreme Court arasındaki komşulukta;

Canberra'daki National Triangle'da;

Paris'teki Île de la Cité'de...

Bütün bu mekânlarda devletin kendisi hakkında bir anlatı bulunmaktadır.

Bu nedenle yüksek mahkeme binalarının nerede inşa edildiği, yalnızca mimarlık veya şehircilik konusu değildir.

Bu aynı zamanda anayasa hukukunun mekânsal boyutudur.

---

Sonuç: Yargı İktidarın Kapısında Değil, Hukukun Merkezindedir

Dünyanın farklı ülkelerinin başkentlerine bakıldığında, yüksek mahkemelerin önemli bir bölümünün şehrin sıradan bölgelerine gizlenmediği görülmektedir.

Tam tersine bu kurumlar çoğu zaman;

Parlamentoların yanında,

hükümet merkezlerinin yakınında,

ulusal meydanlarda,

tarihsel devlet merkezlerinde

ve

başkentlerin en sembolik bölgelerinde

yer almaktadır.

Bu durumun tek başına yargı bağımsızlığını kanıtladığını söylemek mümkün değildir.

Ancak mekânsal tercihlerin anayasal sembolizm bakımından taşıdığı anlamı da göz ardı etmek mümkün değildir.

Çünkü güçlü bir hukuk devletinde yargının yalnızca bağımsız olması değil, aynı zamanda bağımsızlığının görünür olması da önemlidir.

Yargının binası, bulunduğu meydan ve devletin diğer organlarıyla arasındaki mesafe, toplumun zihninde onun devlet içerisindeki konumuna ilişkin bir anlatı oluşturur.

Belki de bu nedenle dünyanın birçok başkentinde yüksek mahkemeler, devletin arka sokaklarında değil, devletin kalbinde bulunmaktadır.

Ve bu mekânsal tercihin bize söylediği en güçlü cümle belki de şudur:

Yargı, iktidarın kapısında bekleyen bir kurum değildir; iktidarı hukukla sınırlayan anayasal güçtür.

Kaynaklar

United States Supreme Court, The Supreme Court Building and Grounds, Supreme Court of the United States.

Supreme Court of the United Kingdom, About the Court, Supreme Court of the United Kingdom.

Supreme Court of the United Kingdom, Visit the Court, Supreme Court of the United Kingdom.

Cour de cassation, Palais de Justice, Paris; République Française, L'Annuaire de l'administration.

Supreme Court of Canada, Directions and Accessibility, Supreme Court of Canada.

Conselho Nacional de Justiça, Supremo Tribunal Federal – STF.

High Court of Australia, Visiting the High Court.

High Court of Australia, The High Court Building.