Yapay zeka ve hukuk akademisyenliği

 

Yapay Zekâ Çağında Hukuk Akademisyenliğinin Sonu mu? Bilgi Tekelinin Çöküşü ve Akademik Rolün Yeniden Tanımlanması

Giriş

Tarih boyunca her büyük teknolojik devrim, belirli meslek gruplarının işlevini kökten değiştirmiştir. Matbaanın yaygınlaşması kâtipliği, hesap makineleri manuel hesap uzmanlığını, dijital fotoğrafçılık ise karanlık oda teknisyenliğini dönüştürmüştür. Günümüzde benzer bir dönüşüm, üretken yapay zekâ (Generative Artificial Intelligence – GenAI) teknolojileri aracılığıyla bilgi üretimi alanında yaşanmaktadır. Özellikle büyük dil modellerinin (Large Language Models – LLM) gelişimi, bilgiye erişim, sentezleme ve ilk taslak üretme süreçlerini birkaç saniyeye indirmiştir.

Bu dönüşümden en fazla etkilenen alanlardan biri hukuk akademisidir. Çünkü hukuk akademisyenliğinin tarihsel gücü, bilgiye erişebilme, farklı kaynakları sentezleyebilme, doktrini yorumlayabilme ve bilimsel metin üretebilme kapasitesinden kaynaklanmaktadır. Oysa bugün ChatGPT, Claude, Gemini ve benzeri sistemler; binlerce sayfalık doktrini özetleyebilmekte, karşılaştırmalı hukuk incelemesi hazırlayabilmekte, mahkeme kararlarını sınıflandırabilmekte ve akademik yazım üslubuna uygun ilk taslakları saniyeler içinde oluşturabilmektedir.

Bu makalenin temel tezi şudur: Üretken yapay zekâ, hukuk akademisyenliğini bütünüyle ortadan kaldırmamış; ancak hukuk akademisyeninin geleneksel bilgi üreticisi rolünü büyük ölçüde sona erdirmiştir. Artık akademik değerin ölçüsü yalnızca bilgiye ulaşmak veya onu yeniden ifade etmek değil; yapay zekânın ürettiği bilgiyi eleştirel biçimde doğrulamak, özgün katkı sunmak ve normatif değerlendirme yapabilmektir.

Uygulama dışı ceza hukukçularının yazdıklarını takip ediyorum. Çoğu bomboş. Ne uygulamaya ne de doktrine hiçbir katkıları yok. Bu konularda yabancı meslektaşlarının fersah fersah gerisindeler. Emeklisi gelmiş akademisyenin 3-5 hakemli makalesi var. Yabancı dili yok...Bir şekilde unvanı almış. Artık yapay zeka ağırlıklı eğitime geçilmeli. Türkçesi yok çoğunun. Dilbilgisi kuralları felaket. Bunları daha öncesinde de sosyal medyada paylaştım. Ceza hukukuna ne kadar hakim olduklarını da çalışmalarından görüyorum. 

I. Hukuk Akademisyenliğinin Tarihsel Bilgi Tekeli

Üniversitelerin ortaya çıktığı Orta Çağ'dan itibaren hukuk akademisyenleri, hukuki bilginin temel üreticileri ve aktarıcıları olmuştur. Kitaplara erişimin sınırlı olduğu dönemlerde akademisyenler yalnızca öğretim faaliyeti yürütmemiş, aynı zamanda bilgiye ulaşabilen küçük bir entelektüel grubun temsilcisi olarak kabul edilmiştir.

Basılı eserlerin çoğalması bu konumu zayıflatmış olsa da, özellikle yirminci yüzyıl boyunca hukuk alanında kapsamlı literatür taraması yapabilmek, yabancı kaynaklara ulaşabilmek ve farklı hukuk sistemlerini karşılaştırabilmek önemli ölçüde uzmanlık gerektirmiştir. Bu nedenle akademisyen, bilgiye erişim konusunda doğal bir üstünlüğe sahipti.

Richard Susskind'in belirttiği gibi, profesyonel mesleklerin tarihsel üstünlüğü büyük ölçüde bilgi asimetrisinden kaynaklanmaktadır.¹ Bilgi yalnızca belirli uzmanların erişebildiği bir kaynak olduğu sürece, bu uzmanların toplumsal değeri de yüksek kalmaktadır.

Ancak dijitalleşme bu dengeyi değiştirmiş; üretken yapay zekâ ise bilgi asimetrisini daha önce görülmemiş ölçüde azaltmıştır.

II. Üretken Yapay Zekâ Bilgi Üretimini Demokratikleştirdi

2022 yılında ChatGPT'nin kullanıma açılması, akademik bilgi üretiminde önemli bir kırılma noktası oluşturmuştur. Büyük dil modelleri yalnızca mevcut bilgiyi depolayan sistemler değildir; farklı kaynakları sentezleyebilmekte, mantıksal ilişki kurabilmekte ve akademik yazım kurallarına uygun metinler oluşturabilmektedir.

Bugün herhangi bir hukuk öğrencisi;

• Alman Federal Anayasa Mahkemesi kararlarını karşılaştırabilmekte,
• Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihadını özetleyebilmekte,
• Anglo-Sakson hukukundaki yaklaşımları tablo hâline getirebilmekte,
• farklı ülkelerin mevzuatlarını kıyaslayabilmekte,
• hatta ilk taslak makalesini birkaç dakika içerisinde hazırlayabilmektedir.

Geçmişte haftalar süren araştırmaların dakikalar içinde yapılabilmesi, hukuk akademisinin bilgi üzerindeki tarihsel tekelini önemli ölçüde zayıflatmıştır.

Ethan Mollick'in ifade ettiği gibi, üretken yapay zekâ yalnızca otomasyon sağlayan bir araç değil; insanın bilişsel kapasitesini destekleyen yeni bir "ortak zekâ"dır.² Bu nedenle hukuk akademisyeninin rekabet ettiği aktör artık yalnızca başka akademisyenler değil; aynı zamanda sürekli gelişen yapay zekâ sistemleridir.

III. Hukuk Makalesi Yazımının Dönüşümü

Akademik makale yazım süreci uzun yıllar boyunca dört temel aşamadan oluşmuştur:

• literatür taraması,
• sistematik sınıflandırma,
• analiz,
• yazım.

Üretken yapay zekâ bu aşamaların ilk üçünü büyük ölçüde hızlandırmıştır. Günümüzde yapay zekâ;

• anahtar kavramları belirleyebilmekte,
• karşılaştırmalı tablo hazırlayabilmekte,
• kaynakları sınıflandırabilmekte,
• farklı görüşleri özetleyebilmekte,
• taslak oluşturabilmektedir.

Dolayısıyla klasik anlamda "bilgiyi toplama" artık akademisyenin temel rekabet avantajı olmaktan çıkmaktadır.

Bu durum özellikle doktrin ağırlıklı hukuk sistemlerinde daha belirgin şekilde hissedilmektedir. Çünkü birçok hukuk makalesi, mevcut görüşlerin sistematik biçimde yeniden düzenlenmesi üzerine kuruludur. Eğer bu işlem yüksek doğruluk oranıyla yapay zekâ tarafından gerçekleştirilebiliyorsa, akademisyenin değer önerisi de değişmek zorundadır.

IV. Bilgi Üreticisinden Bilgi Denetleyicisine

Yapay zekâ çağında hukuk akademisyeninin görevi sona ermemektedir; ancak niteliği değişmektedir.

Yeni dönemde akademisyenin temel fonksiyonları şunlar olacaktır:

• yapay zekânın ürettiği bilgiyi doğrulamak,
• yanlış atıfları tespit etmek,
• normatif değerlendirme yapmak,
• hukuki politika önerileri geliştirmek,
• özgün teori oluşturmak.

Başka bir ifadeyle akademisyen artık bilgi üreten kişi olmaktan ziyade, bilginin güvenilirliğini denetleyen kişi hâline gelmektedir.

UNESCO da üretken yapay zekâya ilişkin rehberinde, yükseköğretimde akademisyenlerin rolünün bilgi aktarıcılığından eleştirel düşünme ve etik rehberliğe doğru evrilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.³

V. Hukuk Fakülteleri Açısından Sonuçlar

Bu dönüşüm hukuk eğitimini de doğrudan etkilemektedir.

Öğrenciler artık ezber bilgiye değil;

• problem çözmeye,
• eleştirel düşünmeye,
• muhakemeye,
• etik değerlendirmeye,
• yapay zekâ çıktısını doğrulamaya

odaklanmak zorundadır.

Ezbere dayalı sınav sistemleri önemini kaybederken; uygulamalı analiz, vaka çözümü ve sözlü savunma gibi ölçme yöntemlerinin önemi artacaktır.

Bu nedenle geleceğin hukuk akademisyeni, yalnızca iyi kitap yazan kişi değil; yapay zekâyı etkin kullanan, öğrencilerine doğru soru sormayı öğreten ve teknolojiyi hukuki muhakemeyle birleştirebilen kişi olacaktır.

Sonuç

"Hukuk akademisyenliği bitti." ifadesi ilk bakışta abartılı görünse de, bu cümle önemli bir gerçeğe işaret etmektedir. Sona eren şey, hukuk akademisyenliğinin kendisi değil; bilgiye erişim ve onu derleyip aktarma üzerine kurulu geleneksel akademisyen modelidir.

Üretken yapay zekâ, hukuk akademisyeninin onlarca yıldır sahip olduğu bilgi avantajını büyük ölçüde ortadan kaldırmıştır. Bugün sıradan bir araştırmacı, geçmişte yalnızca uzmanların haftalar süren emeğiyle ulaşabildiği sonuçlara dakikalar içinde erişebilmektedir.

Ancak bu gelişme akademisyeni gereksiz hâle getirmemektedir. Aksine, akademisyenin rolünü daha üst düzey bilişsel faaliyetlere taşımaktadır. Gelecekte başarılı hukuk akademisyenleri; yapay zekâyla rekabet eden değil, onu etkin biçimde kullanan, üretilen bilgiyi doğrulayan, eleştiren ve özgün katkıya dönüştüren kişiler olacaktır.

Dolayısıyla yapay zekâ hukuk akademisyenliğini tamamen ortadan kaldırmamış; fakat onu geri dönülmez biçimde dönüştürmüştür. Bu dönüşüme uyum sağlayamayan akademisyenler açısından mesleğin geleneksel biçiminin sona erdiği söylenebilir.

Kaynakça

1. Richard Susskind, The End of Lawyers? Rethinking the Nature of Legal Services, Oxford University Press, 2008.
2. Richard Susskind & Daniel Susskind, The Future of the Professions: How Technology Will Transform the Work of Human Experts, Oxford University Press, 2015.
3. Richard Susskind, Online Courts and the Future of Justice, Oxford University Press, 2019.
4. Kevin D. Ashley, Artificial Intelligence and Legal Analytics, Cambridge University Press, 2017.
5. Ethan Mollick, Co-Intelligence: Living and Working with AI, Portfolio, 2024.
6. UNESCO, Guidance for Generative AI in Education and Research, Paris, 2023.
7. OECD, Generative AI in the Workplace: Opportunities and Challenges, Paris, 2024.
8. Harry Surden, "Artificial Intelligence and Law: An Overview", Georgia State University Law Review, C. 35, S. 4, 2019, s. 1305-1338.