Japonya

 

JAPON TARİHİ: İMPARATORLUKTAN MODERN DEVLETE UZANAN BİR MEDENİYETİN HİKÂYESİ

Giriş

Japonya tarihi, birbirinden keskin biçimde ayrılan dönemlerin meydana getirdiği sıradan bir kronoloji değildir. Bu tarih, gelenek ile değişimin, içe kapanma ile dışa açılmanın, savaşçı aristokrasi ile merkezi devletin ve nihayetinde geleneksel toplum ile modern sanayi devletinin sürekli karşı karşıya geldiği uzun bir dönüşüm hikâyesidir.

Doğu Asya'nın doğu ucunda, Asya kıtasından denizlerle ayrılmış bir ada ülkesi olan Japonya, coğrafi konumu sayesinde hem Çin ve Kore medeniyetlerinden yoğun biçimde etkilenmiş hem de bu etkileri kendi toplumsal ve kültürel yapısına göre yeniden şekillendirmiştir. Çin yazısı, Budizm, Konfüçyüsçülük ve devlet yönetimine ilişkin birçok kurum Japonya'ya Kore ve Çin üzerinden ulaşmış; ancak Japonlar bu unsurları hiçbir zaman bütünüyle taklit etmekle yetinmemiştir.

Japon tarihinin belki de en dikkat çekici özelliği budur: Japonya dışarıdan aldığı unsurları Japonlaştırarak kendi medeniyetinin bir parçası hâline getirmiştir.

Bu nedenle Japon tarihini anlamak, yalnızca imparatorların, şogunların ve savaşların tarihini öğrenmek anlamına gelmez. Aynı zamanda samurayların, Budist keşişlerin, köylülerin, tüccarların, saray aristokrasisinin ve modernleşme döneminin sanayicilerinin meydana getirdiği çok katmanlı bir toplumun nasıl şekillendiğini anlamaktır.

1. Japon Medeniyetinin İlk Dönemleri

Japon adalarındaki insan yerleşiminin tarihi çok eski dönemlere uzanmaktadır. Japon tarihinin erken dönemlerinden söz edilirken özellikle Jōmon ve Yayoi kültürleri önem taşır.

Jōmon döneminde avcılık, toplayıcılık ve balıkçılık önemli ekonomik faaliyetlerdi. Bu dönemin en dikkat çekici özelliklerinden biri, dünyanın en eski seramik geleneklerinden bazılarını ortaya koyan kendine özgü çömlekçilik kültürüdür.

Daha sonra ortaya çıkan Yayoi kültürü ise tarımsal üretimin, özellikle pirinç tarımının yaygınlaşması açısından büyük önem taşır. Pirinç tarımının gelişmesi, yalnızca ekonomik bir değişiklik yaratmamış; aynı zamanda nüfus artışına, yerleşik hayatın güçlenmesine ve toplumsal hiyerarşilerin ortaya çıkmasına da zemin hazırlamıştır.

Zaman içerisinde Japon adalarında çok sayıda yerel siyasi yapı ortaya çıkmıştır. Çin kaynaklarında Japon adaları ve burada yaşayan topluluklar hakkında çeşitli bilgiler bulunmaktadır. Bunların arasında Yamatai adıyla anılan siyasi yapı özellikle dikkat çekmektedir.

2. Yamato Devleti ve İmparatorluk Geleneğinin Doğuşu

Japon siyasi tarihinin temel dönüm noktalarından biri Yamato devletinin yükselişidir.

Yaklaşık olarak MS 3. ve 4. yüzyıllardan itibaren Yamato bölgesinde güçlü bir siyasi merkez ortaya çıkmış ve zamanla Japon adalarının önemli bölümünde etkisini artırmıştır.

Japon imparatorluk geleneğinin kökenleri de bu döneme kadar götürülmektedir.

Japon imparatorluk kurumu, dünyanın en uzun süre devam eden monarşik geleneklerinden biri olarak kabul edilir. Geleneksel Japon anlatısında imparatorluk hanedanının kökeni mitolojik dönemlere, özellikle de güneş tanrıçası Amaterasu ile ilişkilendirilen kutsal soya bağlanmaktadır.

Burada önemli bir husus vardır: Japon imparatoru tarih boyunca her zaman gerçek siyasi iktidarı elinde bulunduran kişi olmamıştır.

Bu durum Japon tarihini diğer monarşik geleneklerden ayıran en önemli özelliklerden biridir.

İmparatorluk makamı çoğu zaman sembolik ve kutsal meşruiyetin kaynağı olurken, fiilî siyasi iktidar farklı dönemlerde aristokrat ailelerin, askerî liderlerin ve şogunların eline geçmiştir.

3. Çin ve Kore Medeniyetlerinin Etkisi

Japonya'nın gelişiminde Çin ve Kore'nin etkisi son derece büyüktür.

Özellikle 6. ve 7. yüzyıllarda Budizm'in Japonya'ya ulaşması büyük bir kültürel dönüşüm yaratmıştır. Bunun yanında Çin yazı sistemi, Konfüçyüsçü düşünce, hukuk, bürokrasi, mimari ve devlet teşkilatlanmasına ilişkin çeşitli modeller de Japonya'ya aktarılmıştır.

Prens Shōtoku döneminde merkezi devlet anlayışının güçlendirilmesine yönelik önemli girişimlerde bulunulmuştur.

7. yüzyıldaki Taika Reformları ise merkezi yönetimin güçlendirilmesi bakımından büyük önem taşır. Bu reformlarla birlikte Çin'deki Tang Hanedanı'nın devlet modelinden esinlenilerek daha merkezi ve bürokratik bir yönetim oluşturulmaya çalışılmıştır.

Ancak Japonya'nın yaptığı şey basit bir kopyalama değildi.

Çin'den alınan kurumlar Japon toplumunun ihtiyaçlarına göre dönüştürüldü. Böylece Çin etkisi altında başlayan süreç zaman içerisinde özgün bir Japon siyasal ve kültürel düzeninin ortaya çıkmasına katkı sağladı.

4. Nara ve Heian Dönemleri: Saray Kültürünün Yükselişi

710 yılında başkent Heijō-kyō'ya, yani bugünkü Nara'ya taşındı. Böylece Japonya'nın ilk büyük ve kalıcı başkentlerinden biri ortaya çıktı.

Nara döneminde Budizm devlet tarafından desteklenmiş ve büyük Budist tapınakları inşa edilmiştir. Bu dönemde merkezi devlet yapısı güçlenmiş, tarih yazıcılığı gelişmiş ve Japon kültürünün temel kaynaklarından bazıları ortaya çıkmıştır.

Ancak 794 yılında başkentin Heian-kyō'ya, yani bugünkü Kyoto'ya taşınmasıyla Japon tarihinin yeni bir dönemi başladı.

Heian dönemi, Japon saray kültürünün olağanüstü geliştiği bir çağdır.

Bu dönemde özellikle Fujiwara ailesi büyük siyasi güç elde etti. Fujiwaralar, imparatorluk ailesiyle evlilik bağları kurarak saray siyasetini uzun süre kontrol ettiler.

Heian döneminin en büyük özelliklerinden biri de Japon edebiyatının gelişmesidir.

Bu dönemin en önemli eserlerinden biri, Murasaki Shikibu'nun Genji'nin Hikâyesi adlı eseridir.

Genji'nin Hikâyesi yalnızca bir aşk ve saray romanı değildir. Aynı zamanda Heian aristokrasisinin yaşamını, toplumsal ilişkilerini, kadınların saray içerisindeki konumunu ve dönemin estetik anlayışını anlamak açısından olağanüstü bir tarihî kaynaktır.

5. Samurayların Ortaya Çıkışı

Heian döneminin ilerleyen yüzyıllarında merkezi devletin taşradaki otoritesi zayıflamaya başladı.

Büyük toprak sahipleri kendi ekonomik ve askerî güçlerini oluşturmaya başladılar. Bu süreçte profesyonel savaşçılardan oluşan yeni bir sınıf ortaya çıktı:

Samuraylar.

Samuraylar başlangıçta aristokratların ve büyük toprak sahiplerinin hizmetindeki savaşçılardı. Ancak zamanla yalnızca askerî bir sınıf olmaktan çıkarak Japon siyasal düzeninin en önemli aktörleri hâline geldiler.

Özellikle Taira ve Minamoto aileleri arasındaki mücadele Japon tarihinin yönünü değiştirdi.

1180-1185 yılları arasındaki Genpei Savaşı, Taira ve Minamoto güçlerinin mücadelesine sahne oldu.

Savaşın sonunda Minamoto no Yoritomo galip geldi.

Bu gelişme Japonya'da askerî yönetim döneminin başlangıcını hazırladı.

6. Kamakura Şogunluğu

Minamoto no Yoritomo, 1192 yılında şogun unvanını aldı ve Kamakura merkezli askerî yönetimi kurdu.

Böylece Japonya'da şogunluk sistemi güç kazandı.

Şogun, teorik olarak imparatorun altında bulunan bir askerî makam gibi görünse de gerçek siyasi iktidar büyük ölçüde şogunun elinde bulunuyordu.

Bu durum Japon tarihinde uzun süre devam edecekti.

Kamakura dönemi yalnızca askerî kurumların yükselişi bakımından değil, Budizm açısından da önemlidir.

Zen Budizmi başta olmak üzere çeşitli Budist hareketler güç kazanmış ve Japon toplumunun düşünce dünyasını etkilemiştir.

Moğol İstilaları

Kamakura döneminin en dramatik olaylarından biri, Kubilay Han yönetimindeki Moğol İmparatorluğu'nun Japonya'yı işgal girişimleridir.

1274 ve 1281 yıllarında iki büyük Moğol seferi düzenlenmiştir.

Her iki seferde de Japon savunması büyük önem taşımış, özellikle 1281 seferinde güçlü bir tayfun Moğol filosunun büyük bölümünü yok etmiştir.

Daha sonraki Japon tarih yazımında bu fırtınalar kamikaze, yani "kutsal rüzgâr" olarak anılmıştır.

Bu olay daha sonra Japon milliyetçi düşüncesinde de güçlü bir sembole dönüşmüştür.

7. Muromachi Dönemi ve Ashikaga Şogunluğu

Kamakura Şogunluğu'nun zayıflamasının ardından Ashikaga Takauji tarafından yeni bir askerî yönetim kuruldu.

Muromachi dönemi olarak adlandırılan bu süreçte Kyoto yeniden siyasi ve kültürel merkez hâline geldi.

Ashikaga şogunlarının siyasi otoritesi, Kamakura dönemindeki kadar güçlü değildi. Yerel savaşçı ailelerin gücü arttı.

Bunun sonucunda Japonya giderek daha parçalı bir siyasi yapıya sürüklendi.

15. yüzyılın ikinci yarısında başlayan Ōnin Savaşı, merkezi otoritenin büyük ölçüde çökmesine yol açtı.

Bu savaşın ardından Japonya uzun süre devam edecek bir iç savaş dönemine girdi.

8. Sengoku Dönemi: Savaşan Devletler Çağı

Japon tarihinin en çarpıcı dönemlerinden biri Sengoku, yani "Savaşan Devletler Çağı"dır.

Yaklaşık 15. yüzyılın ortalarından 16. yüzyılın sonlarına kadar Japonya çok sayıda güçlü daimyo arasında bölünmüş durumdaydı.

Bu dönemde siyasi hayatın temel unsuru savaş oldu.

Kaleler yükseldi, savaşçı sınıf güçlendi ve daimyo adı verilen bölgesel feodal yöneticiler kendi topraklarında büyük ölçüde bağımsız hareket etmeye başladı.

Bu dönemin en önemli isimleri arasında:

• Oda Nobunaga
• Toyotomi Hideyoshi
• Tokugawa Ieyasu

bulunmaktadır.

Oda Nobunaga

Oda Nobunaga, Japonya'nın siyasi birliğini yeniden sağlama sürecini başlatan en önemli liderlerden biridir.

Askerî yeniliklere açık olan Nobunaga, ateşli silahların savaş alanındaki önemini erken fark etti.

1543 yılında Portekizlilerin Japonya'ya ateşli silahları getirmesi, Japon savaş teknolojisinde önemli değişikliklere neden oldu.

Toyotomi Hideyoshi

Nobunaga'nın ölümünden sonra onun başlattığı birleşme sürecini Toyotomi Hideyoshi devam ettirdi.

Hideyoshi, Japonya'nın büyük bölümünü tek yönetim altında birleştirmeyi başardı.

Ancak Japonya ile yetinmeyerek Kore üzerinden Çin'e ulaşmayı amaçladı.

1592 ve 1597 yıllarında Kore'ye yönelik büyük askerî seferler düzenledi.

Bu savaşlar Japonya açısından büyük kaynak kayıplarına neden oldu ve Hideyoshi'nin 1598'de ölmesinden sonra Japon kuvvetleri Kore'den çekildi.

9. Tokugawa Dönemi: Barışın Üç Asrı

Hideyoshi'nin ölümünden sonra güç mücadelesinin galibi Tokugawa Ieyasu oldu.

1600 yılındaki Sekigahara Savaşı, Japon tarihinin en önemli dönüm noktalarından biridir.

Ieyasu'nun zaferi, Tokugawa Şogunluğu'nun kurulmasının önünü açtı.

1603 yılında Tokugawa Ieyasu şogun oldu.

Böylece yaklaşık 250 yıldan fazla sürecek olan Tokugawa yönetimi başladı.

Tokugawa döneminin en önemli özelliği, uzun süreli siyasi istikrar ve barıştır.

Japonya'nın savaşan daimyo döneminden nispeten istikrarlı bir topluma dönüşmesi, ekonomik ve kültürel gelişmeyi hızlandırdı.

10. Sakoku: Japonya'nın Dış Dünyaya Kapanması

Tokugawa yönetiminin en çok tartışılan politikalarından biri dış dünyaya yönelik kısıtlamalardır.

Batı literatüründe genellikle sakoku, yani "ülkenin kapanması" kavramıyla ifade edilen bu politika, Japonya'nın dış ticaret ve yabancılarla ilişkilerini ciddi biçimde sınırlandırdı.

Ancak Japonya bütünüyle dünyadan kopmuş değildi.

Hollandalılar aracılığıyla Avrupa'dan bilimsel ve teknolojik bilgiler Japonya'ya ulaşmaya devam etti. Bu bilgi aktarımı rangaku, yani "Hollanda öğrenimi" olarak adlandırıldı.

Dolayısıyla Tokugawa Japonya'sını tamamen dünyadan kopmuş bir ülke olarak değerlendirmek doğru değildir.

Japonya dış dünyayla ilişkilerini sıkı biçimde kontrol ediyor, fakat bilgi ve ticaret akışını tamamen ortadan kaldırmıyordu.

11. Tokugawa Toplumunda Kültürel Patlama

Tokugawa dönemindeki siyasi istikrar büyük bir kültürel gelişmeyi beraberinde getirdi.

Şehirler büyüdü.

Tüccar sınıfının ekonomik gücü arttı.

Okuryazarlık yaygınlaştı.

Tiyatro, şiir, resim ve edebiyat gelişti.

Kabuki tiyatrosu, ukiyo-e sanatı ve haiku şiiri bu dönemin kültürel mirasının en önemli unsurları arasındadır.

Matsuo Bashō, haiku geleneğinin en önemli isimlerinden biri hâline geldi.

Bu dönemde şehir kültürü giderek güçlendi ve Edo, yani bugünkü Tokyo, dünyanın en büyük şehirlerinden biri hâline geldi.

12. Batı'nın Gelişi ve Japonya'nın Sarsılması

19. yüzyılda Batılı devletlerin Asya üzerindeki baskısı Japonya'yı da doğrudan etkiledi.

1853 yılında Amerikan deniz subayı Matthew Perry, Japonya kıyılarına geldi.

Buharlı savaş gemileri ve modern silahlarla donatılmış Amerikan filosu, Japon yönetiminin dış dünya karşısındaki askerî zayıflığını açık biçimde ortaya koydu.

1854 yılında Japonya ile Amerika Birleşik Devletleri arasında Kanagawa Antlaşması imzalandı.

Bu gelişme Tokugawa sisteminin temelini sarstı.

Japon toplumunda şu soru giderek daha fazla önem kazandı:

Batı karşısında hayatta kalabilmek için Japonya ne yapmalıydı?

Bu sorunun cevabı kısa süre içinde Japon tarihini kökten değiştirecekti.

13. Meiji Restorasyonu

1868 yılında gerçekleşen Meiji Restorasyonu, Japon tarihinin en büyük dönüm noktalarından biridir.

Tokugawa Şogunluğu sona erdirildi ve siyasi otorite yeniden imparatorluk merkezinde toplandı.

İmparator Meiji döneminde Japonya hızlı bir modernleşme programı başlattı.

Batılı devletlerin bilim ve teknolojisi incelendi.

Modern ordu kuruldu.

Demiryolları inşa edildi.

Sanayi yatırımları artırıldı.

Modern eğitim sistemi oluşturuldu.

Merkezi bürokrasi güçlendirildi.

Japonya, birkaç on yıl içerisinde feodal bir toplumdan modern sanayi devletine dönüşmeye başladı.

Bu süreçte Japon yönetiminin temel yaklaşımı şu şekilde özetlenebilir:

Batı'nın gücünü anlamak, fakat Japon kimliğini kaybetmemek.

14. Japonya'nın Büyük Güç Olması

Meiji döneminin modernleşme politikaları kısa sürede sonuç verdi.

Japonya, Çin ile savaştı ve 1894-1895 Birinci Çin-Japon Savaşı sonucunda önemli kazanımlar elde etti.

Ardından 1904-1905 yıllarında Rus-Japon Savaşı meydana geldi.

Japonya'nın Rusya karşısındaki zaferi dünya tarihinde büyük yankı uyandırdı.

Çünkü ilk defa modern dönemde bir Asya devleti, büyük bir Avrupa gücünü savaş alanında yenmişti.

Bu gelişme yalnızca Japonya açısından değil, Asya'daki sömürgecilik karşıtı hareketler açısından da büyük bir psikolojik etki yarattı.

Japonya artık yalnızca modernleşmeye çalışan bir ülke değil, bizzat büyük güçler arasında yer alan bir imparatorluktu.

15. Japon İmparatorluğu ve Militarizmin Yükselişi

Japonya'nın ekonomik ve askerî gücü arttıkça yayılmacı politikaları da güçlendi.

Kore üzerindeki Japon etkisi giderek arttı ve 1910 yılında Kore ilhak edildi.

1930'lu yıllarda Japon militarizmi daha da güçlendi.

1931 yılında Japonya'nın Mançurya'yı işgal etmesi ve burada Mançukuo adı verilen kukla devletin kurulması, Japon yayılmacılığının önemli aşamalarından biri oldu.

1937 yılında Çin ile geniş çaplı savaş başladı.

Nanjing Katliamı gibi son derece ağır savaş suçları bu dönemin en trajik olayları arasında yer aldı.

Japonya'nın askerî yayılmacılığı sonunda onu Amerika Birleşik Devletleri ve diğer Müttefik devletlerle doğrudan karşı karşıya getirdi.

16. İkinci Dünya Savaşı ve Japonya'nın Yenilgisi

7 Aralık 1941'de Japonya, Hawaii'deki Pearl Harbor deniz üssüne saldırdı.

Bunun ardından Amerika Birleşik Devletleri savaşa girdi.

Japonya başlangıçta Pasifik'te geniş bir bölgeyi kontrol altına aldı. Ancak Amerika'nın ekonomik ve askerî üstünlüğü savaşın ilerleyen dönemlerinde belirleyici oldu.

1945 yılına gelindiğinde Japonya ağır bombardımanlar altında kalmıştı.

Ağustos 1945'te Hiroşima ve Nagazaki'ye atom bombalarının atılması, savaş tarihinin en tartışmalı olaylarından biri olarak tarihe geçti.

Sovyetler Birliği'nin Japonya'ya savaş ilan etmesi ve Mançurya'ya yönelik askerî harekâtı da Japonya'nın stratejik durumunu daha da kötüleştirdi.

Japonya 15 Ağustos 1945'te teslim olduğunu ilan etti.

Böylece Japon İmparatorluğu'nun yayılmacı dönemi sona erdi.

17. Savaş Sonrası Japonya

Savaş sonrasında Japonya Müttefik işgali altında yeniden yapılandırıldı.

1947 yılında yeni anayasa yürürlüğe girdi.

Bu anayasanın en dikkat çekici özelliklerinden biri, Japonya'nın savaştan vazgeçmesini öngören 9. maddedir.

İmparatorun konumu da değiştirildi.

İmparator artık egemen siyasi otorite değil, devletin ve halkın birliğinin sembolü olarak tanımlandı.

Japonya aynı zamanda demokratik kurumlarını güçlendirdi.

Toprak reformları yapıldı.

Eğitim sistemi yeniden düzenlendi.

Ekonomik yapı dönüştürüldü.

18. Japon Ekonomik Mucizesi

1950'lerden itibaren Japon ekonomisi olağanüstü bir büyüme sürecine girdi.

Sanayi, otomotiv, elektronik ve teknoloji sektörleri hızla gelişti.

Toyota, Sony, Honda, Panasonic ve daha birçok Japon şirketi dünya pazarlarında güçlü konuma yükseldi.

Japonya, savaşta tamamen yıkılmış bir ülkeden birkaç on yıl içerisinde dünyanın en büyük ekonomik güçlerinden biri hâline geldi.

Bu dönüşüm, modern ekonomik tarihin en dikkat çekici örneklerinden biridir.

Japonya'nın başarısında eğitim, teknoloji yatırımları, yüksek tasarruf oranları, sanayi politikaları, ihracat odaklı büyüme ve kurumsal istikrar önemli rol oynadı.

19. Gelenek ve Modernlik Arasında Japonya

Japonya'nın dikkat çekici özelliklerinden biri, modernleşme ile gelenek arasında kurduğu karmaşık ilişkidir.

Bugün Tokyo dünyanın en ileri teknoloji merkezlerinden biri olmasına rağmen aynı toplum içerisinde yüzyıllar öncesinden kalan tapınaklar, Şinto ritüelleri, çay seremonileri, kimono, geleneksel tiyatro ve samuray kültürünün izleri yaşamaya devam etmektedir.

Japonya'nın modernliği geleneklerin tamamen ortadan kaldırılması anlamına gelmemiştir.

Aksine Japon toplumu birçok geleneksel unsuru modern dünyanın içinde yeniden yorumlamıştır.

Bu nedenle Japonya'yı anlamanın anahtarlarından biri, değişim ile sürekliliğin aynı anda var olabilmesini anlamaktır.

Sonuç

Japon tarihi, yaklaşık iki bin yıl boyunca devam eden büyük bir dönüşümün hikâyesidir.

Yamato döneminin erken devlet yapısından imparatorluk geleneğine, Heian saray kültüründen samurayların yükselişine, Kamakura ve Ashikaga şogunluklarından Sengoku'nun savaşçı dünyasına, Tokugawa'nın uzun barış döneminden Meiji Restorasyonu'na ve nihayet İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki demokratik ve ekonomik dönüşüme kadar Japonya sürekli olarak yeniden şekillenmiştir.

Bu tarihin en dikkat çekici tarafı, Japonya'nın dış etkiler karşısındaki tutumudur.

Japonya hiçbir zaman tamamen kapalı bir toplum olmadığı gibi, dışarıdan gelen her şeyi sorgusuz biçimde kabul eden bir toplum da olmamıştır. Çin'den Budizmi ve yazı sistemini, Batı'dan modern bilimi ve teknolojiyi almış; fakat bunları kendi toplumsal yapısı içerisinde yeniden biçimlendirmiştir.

Belki de Japon tarihinin en önemli sırrı burada yatmaktadır:

Japonya değişmekten korkmamış, fakat değişirken kendisini kaybetmemeye çalışmıştır.

Bu özellik, 19. yüzyıldaki Meiji modernleşmesinden 20. yüzyılın ekonomik mucizesine kadar Japon tarihinin pek çok döneminde kendisini göstermiştir.

Bugünkü Japonya, bu uzun tarihsel birikimin sonucudur. Tokyo'nun gökdelenleri ile Kyoto'nun tapınakları, yüksek hızlı trenlerle yüzyıllık gelenekler, robot teknolojisi ile çay seremonisi aynı ülkenin içinde yan yana yaşamaktadır.

Bu nedenle Japonya yalnızca modernleşmiş bir Asya ülkesi değildir.

O, geçmişini bütünüyle terk etmeden modernleşmenin mümkün olup olmadığını gösteren en çarpıcı tarihsel örneklerden biridir.