MORIBUND: Ölmek Üzere Olandan Can Çekişen Kurumlara
Moribund /ˈmɒrɪbʌnd/ (Britanya), /ˈmɔːrɪbʌnd/ (Amerikan), İngilizcede esas olarak “ölmek üzere olan, ölüm döşeğinde, can çekişen” anlamına gelen bir sıfattır. Ancak kelime günümüzde yalnızca insanlar veya canlı organizmalar için kullanılmaz. Bir ekonomi, şirket, siyasal parti, hukuk kuralı, gelenek, sektör, kültür, sanat akımı, müzakere veya kurum için de “artık canlılığını yitirmiş, işlevsizleşmiş, sona yaklaşmış” anlamında kullanılabilir. Oxford, özellikle kurum, sektör ve gelenekler bakımından kelimeyi “artık etkili olmayan ve tamamen sona ermeye yaklaşmış” şeklinde açıklar.
Türkçeye bağlama göre:
- ölmek üzere olan
- can çekişen
- ölüm döşeğinde
- ölüm halinde
- hayatiyetini yitirmiş
- durgun
- işlevini yitirmiş
- çökmekte olan
- sona yaklaşmış
- miadını doldurmuş
- fosilleşmiş
şeklinde çevrilebilir.
Ancak moribund = sadece “ölü” değildir. Kelimenin çok önemli nüansı, ortada hâlâ bir hayat emaresi bulunması fakat ölümün yaklaşmış olmasıdır.
Bu nedenle:
a dead institution = ölü/işlevsiz bir kurum
ile
a moribund institution = hâlâ varlığını sürdüren fakat artık canlılığını ve işlevini kaybetmekte olan, can çekişen kurum
arasında anlam farkı vardır.
1. Kelimenin kökeni
Moribund, doğrudan Latince moribundus kelimesinden gelir. Latince moribundus, “ölmekte olan, ölüm halinde bulunan” demektir ve mori (“ölmek”) fiiliyle bağlantılıdır. İngilizcede kelimenin ilk kullanımı 18. yüzyılın başlarına, yaklaşık 1721 yılına tarihlenmektedir.
Kelimenin kökü çok daha eski bir dil ailesine kadar gider.
Latince:
mori → ölmek
moribundus → ölmekte olan, ölmek üzere olan
moribund → İngilizce “ölmek üzere olan; can çekişen”
Aynı ölüm kökünü başka İngilizce kelimelerde de görürüz:
- mortal – ölümlü
- mortality – ölüm oranı / ölümlülük
- mortuary – morg
- mortify – kelimenin tarihsel anlam bağlantıları içinde “ölüleştirmek”
- post-mortem – ölüm sonrası
- murder – cinayet
Mori ile ilişkili Latince mors, mortis (“ölüm”) da aynı geniş kelime ailesinin önemli üyelerindendir.
İlginç biçimde Latincedeki moribundus zaten klasik dönemde kullanılıyordu. Lewis & Short sözlüğü, Plautus, Cicero, Livy, Ovid ve Vergilius gibi klasik Latin yazarlarında moribundus biçiminin “ölmekte olan” anlamında kullanıldığını gösteriyor.
2. Moribund kelimesinin iki temel hayatı
Kelimeyi anlamanın en kolay yolu iki ayrı kullanım alanını ayırmaktır.
A. Gerçek anlamı: Ölmek üzere olan
Özellikle tıp dilinde:
The patient was moribund when he arrived at the hospital.
“Hasta hastaneye getirildiğinde ölmek üzereydi / ölüm döşeğindeydi.”
Burada kelime gerçek anlamındadır.
B. Mecaz anlamı: Can çekişen, sona yaklaşan
Modern İngilizcede ise kelimenin çok önemli bir ikinci hayatı vardır:
The industry is moribund.
“Bu sektör can çekişiyor / çökmekte / artık hayatiyetini kaybetmiş durumda.”
Merriam-Webster da kelimenin artık çok sık biçimde canlı varlıklar dışındaki şeyler için kullanıldığına dikkat çekiyor: ekonomiler, fabrikalar, şehirler, gazeteler, şiir, kurumlar vb.
3. Moribund ile hangi isimler kullanılır?
Kelime özellikle soyut kavramlarla çok güzel birleşir.
Ekonomi
a moribund economy
→ can çekişen ekonomi
The government introduced a new program to revive the moribund economy.
“Hükümet can çekişen ekonomiyi canlandırmak için yeni bir program başlattı.”
Şirket
a moribund company
→ artık işlevini yitirmiş / can çekişen şirket
Sektör
a moribund industry
→ can çekişen sektör
Siyasal parti
a moribund political party
→ siyasi varlığını büyük ölçüde yitirmiş, can çekişen siyasi parti
Kurum
a moribund institution
→ canlılığını ve işlevini kaybetmiş kurum
Hukuk kuralı
a moribund legal rule
→ uygulama alanını büyük ölçüde yitirmiş, can çekişen hukuk kuralı
Müzakereler
moribund peace talks
→ sonuçsuz kalmaya yüz tutmuş / can çekişen barış görüşmeleri
Gelenek
a moribund tradition
→ artık yaşama gücünü kaybetmiş gelenek
Dil
a moribund language
→ yok olma tehlikesiyle karşı karşıya bulunan / artık konuşulmayan dil
Cambridge'in corpus örnekleri arasında da moribund languages, moribund grammar-checking market, moribund study gibi çok farklı soyut kullanımlar bulunuyor.
4. Kelimenin çok güzel bir özelliği: “ölü” ile “ölmek üzere” arasındaki fark
Bu kelimenin edebi gücü burada ortaya çıkıyor.
dead:
The institution is dead.
“Kurum ölmüş.”
Kesin ve nihai.
Ama:
The institution is moribund.
“Kurum can çekişiyor.”
Burada hâlâ bir umut vardır.
Dolayısıyla moribund, paradoksal biçimde hem ölüm hem de dirilme ihtimalini içinde taşır.
Bu nedenle:
revive a moribund institution
ifadesi son derece doğaldır.
“Can çekişen bir kurumu yeniden canlandırmak.”
Merriam-Webster'ın örneklerinden biri de “revive his moribund career” şeklindedir: “can çekişen kariyerini yeniden canlandırmak.”
5. Deyim veya atasözü var mı?
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor:
Moribund kelimesinin İngilizcede yerleşik, klasik bir atasözü veya deyim oluşturduğunu söylemek doğru olmaz.
Yani:
a moribund ...
şeklinde çok sayıda kalıplaşmış kullanım vardır; fakat “moribund” içeren herkesçe bilinen bir İngiliz atasözü yoktur.
Buna karşılık kelime şu tür yerleşik tamlamalarda oldukça sık görülür:
- moribund economy
- moribund industry
- moribund institution
- moribund political system
- moribund company
- moribund tradition
- moribund language
- moribund negotiations
- moribund culture
- moribund state
Bunlar deyimden ziyade collocation, yani doğal kelime birliktelikleridir.
6. Kitap dünyasında çok ilginç bir örnek: Moribund Society and Anarchy
Kelimenin tarihsel ve entelektüel kullanımı bakımından çok önemli bir eser vardır:
Jean Grave – Moribund Society and Anarchy
Eserin Fransızca özgün adı:
La Société mourante et l'anarchie
1893'te yayımlanmıştır. İngilizce çevirisi ise Voltairine de Cleyre tarafından yapılmış ve 1899'da yayımlanmıştır.
Burada moribund society:
can çekişen toplum
anlamındadır.
Bu oldukça güçlü bir kullanımdır çünkü kelime yalnızca “ölmek üzere olan bir insanı” değil, bütün bir toplumsal düzeni nitelemektedir.
Jean Grave'in eseri, mevcut toplumsal kurumların “moribund” olduğunu ve bunların hızla çözülmesi gerektiğini savunan anarşist bir metindir.
Dolayısıyla moribund kelimesinin modern politik ve toplumsal düşüncedeki kullanımının çok iyi bir tarihsel örneğini burada görüyoruz.
7. Edebiyatta ve düşüncede kullanım
Kelime özellikle toplumların, kültürlerin ve kurumların yaşlanmasını anlatmak için edebiyatta oldukça elverişlidir.
Örneğin G. Bernard Shaw, Fabian Essays in Socialism içinde “moribund bantling” ifadesini kullanır. Burada henüz gelişme imkânı taşımayan, geleceği olmayan bir düşünceyi/oluşumu “can çekişen yavru” gibi nitelendiren oldukça ironik bir kullanım vardır.
Bu kullanım bize önemli bir şey gösteriyor:
moribund, yalnızca fiziksel ölümle ilgili değildir; bir düşüncenin, kurumun veya ideolojinin artık geleceğinin kalmadığını anlatmak için de kullanılabilir.
8. Rachel Carson ve Silent Spring
Kelimenin edebiyatta ve çevre yazınında dikkat çekici kullanımlarından biri Rachel Carson'ın Silent Spring adlı eserindedir.
Kitapta kuşların durumunu anlatırken:
“The few birds seen anywhere were moribund...”
ifadesi kullanılır.
Buradaki kullanım kelimenin gerçek anlamına yakındır:
moribund birds
→ ölmek üzere olan / can çekişen kuşlar.
Bu örnek, kelimenin güçlü görsel niteliğini de gösteriyor. Moribund, “hasta” demekten daha ağırdır; ölümün çok yaklaştığını hissettirir.
9. Toni Morrison'dan çok güçlü bir kullanım
Kelimenin düşünsel açıdan belki de en etkileyici modern kullanımlarından biri Toni Morrison'ın 1993 Nobel konuşmasında görülür.
Morrison burada dili eleştirirken:
“However moribund, it is not without effect...”
ifadesini kullanır.
Burada moribund yalnızca “ölmek üzere” değildir. Morrison'ın düşüncesinde artık canlılığını ve üretkenliğini kaybetmiş, kendisini tekrarlayan bir dil anlayışı söz konusudur.
Bu kullanım kelimenin felsefi boyutunu çok güzel gösteriyor:
Moribund olan şey tamamen ölü değildir; fakat artık hayat üretme yeteneğini kaybetmiştir.
10. Tiyatroda da kullanılmış
Kelime tiyatro eleştirilerinde de görülmektedir.
Örneğin Elizabeth Hardwick'in 1964 tarihli The Disaster at Lincoln Center başlıklı tiyatro eleştirisinde “moribund” kelimesi kullanılmıştır. Eleştirmen Lincoln Center'daki tiyatro ortamını ağır biçimde eleştirirken kelimeyi mecazi bir benzetme içerisinde kullanır.
Ayrıca doğrudan ** Moribund ** adını taşıyan bir tiyatro yapımı da vardır: Toronto'daki Theatrophy tarafından hazırlanan oyun 2008 Toronto Festival of Clowns kapsamında sahnelenmiştir.
Yani kelime tiyatro dünyasında da hem eleştiri dili hem de eser adı olarak karşımıza çıkıyor.
11. Tarihe geçmiş önemli bir kullanım
Kelimeyle bağlantılı en önemli tarihsel örneklerden biri bence Jean Grave'in “Moribund Society and Anarchy” başlığıdır.
Çünkü burada kelime bir insanın ölümünü değil:
bir toplumun ölüm sürecini
anlatıyor.
Bu kullanımın arkasındaki düşünce şudur:
Society → moribund → dissolution
Toplum → can çekişme → çözülme
Bu nedenle “moribund” özellikle siyasal tarih, hukuk tarihi, devlet teorisi, ekonomi ve sosyoloji metinlerinde çok güçlü bir kelimedir.
12. Hukuk İngilizcesinde moribund
Sizin çalışma alanınız açısından kelime özellikle ilginç.
Örneğin:
The statute has become moribund.
“Kanun artık fiilen uygulanmaz/işlevini büyük ölçüde yitirmiş durumdadır.”
Veya:
The doctrine has been rendered moribund by subsequent case law.
“Bu doktrin, sonraki içtihatlar nedeniyle fiilen işlevsiz hâle gelmiştir.”
Bir başka güzel kullanım:
The provision is not dead, but moribund.
“Hüküm tamamen ölü değildir; ancak can çekişmektedir.”
Bu, hukukî yazıda “dead letter” kavramıyla da karşılaştırılabilecek güzel bir anlatımdır.
Dead letter ≠ moribund
dead letter
→ artık uygulanmayan, fiilen hüküm ifade etmeyen kural
moribund rule
→ henüz tamamen ortadan kalkmamış fakat uygulama ve canlılığını büyük ölçüde kaybetmiş kural
Dolayısıyla hukuk akademik yazısında moribund, oldukça zarif ve nüanslı bir kelimedir.
13. Moribund – dying – dormant – obsolete farkı
Bu dört kelime birbirine yakın olmakla birlikte aynı değildir.
| Kelime | Temel anlam |
|---|---|
| dying | ölmekte olan |
| moribund | ölümün eşiğinde, can çekişen |
| dormant | uykuda, geçici olarak faaliyetsiz |
| obsolete | modası/geçerliliği geçmiş, artık kullanılmayan |
| defunct | sona ermiş, artık mevcut olmayan |
| stagnant | ilerlemeyen, durgun |
Örneğin:
The company is dormant.
Şirket faal değildir ama yeniden faaliyete geçebilir.
The company is obsolete.
Şirketin kullandığı model veya yöntem artık çağın gerisinde kalmıştır.
The company is defunct.
Şirket artık yoktur.
The company is moribund.
Şirket hâlâ vardır ama can çekişmektedir.
İşte moribund kelimesinin esas güzelliği burada.
14. Örnek cümleler
Günlük/modern kullanım
The once-thriving town is now moribund.
Bir zamanlar gelişen kasaba şimdi can çekişiyor.
The newspaper industry is becoming moribund.
Gazetecilik sektörü giderek can çekişen bir hâle geliyor.
The company was moribund long before it finally closed.
Şirket nihayet kapanmadan çok önce zaten can çekişiyordu.
Siyaset
The political movement had become moribund and irrelevant.
Siyasi hareket artık canlılığını ve önemini yitirmişti.
The negotiations are moribund.
Görüşmeler artık fiilen can çekişiyor / sona yaklaşmış durumda.
Ekonomi
The government is struggling to revive the moribund economy.
Hükümet can çekişen ekonomiyi canlandırmak için mücadele ediyor.
Hukuk
The old doctrine is now largely moribund.
Eski doktrin artık büyük ölçüde işlevini yitirmiş durumdadır.
The provision has become moribund through decades of non-enforcement.
Hüküm, onlarca yıllık uygulanmama sonucunda fiilen can çekişen bir hâle gelmiştir.
Kültür
Without innovation, a culture can become moribund.
Yenilik olmaksızın bir kültür canlılığını yitirebilir.
15. Kelimenin isim ve zarf biçimleri
moribund → sıfat
moribundity → can çekişme, ölüm halinde olma, hayatiyet kaybı
moribundly → can çekişir biçimde
Örneğin:
The moribundity of the institution was obvious.
“Kurumun artık hayatiyetini kaybettiği açıktı.”
Moribundity özellikle akademik yazıda karşınıza çıkabilecek daha nadir bir isimdir.
16. Akılda kalması için
Kelimeyi şöyle kodlayabilirsiniz:
MORIBUND = MORI + BUND
Buradaki mori, Latince “ölmek” fiilidir.
Dolayısıyla:
moribund = ölüm yolunda olan
Sonra mecazlaştırın:
moribund economy
= ölüm yolundaki ekonomi
moribund institution
= ölüm yolundaki kurum
moribund tradition
= ölüm yolundaki gelenek
moribund political system
= ölüm yolundaki siyasal sistem
Böyle düşünürseniz kelimeyi unutmanız zorlaşır.
Sonuç
Moribund, sıradan bir “ölü” kelimesinden çok daha inceliklidir. Kelimenin merkezinde ölümün kendisi değil, ölümün yaklaşması vardır. Bu nedenle fiziksel hastalık ve ölümden başlayarak ekonomi, siyaset, hukuk, kültür, sanat ve kurumlara doğru genişlemiştir.
Kelimenin en güçlü Türkçe karşılığının bağlama göre “can çekişen” olduğunu düşünüyorum.
Çünkü:
dead → ölü
dying → ölmekte olan
moribund → can çekişen
Ve bu son ifade, kelimenin taşıdığı o ilginç “henüz tamamen ölmedi ama artık eski hayatı da yok” anlamını çok iyi karşılıyor.
Özellikle Jean Grave'in Moribund Society and Anarchy, Rachel Carson'ın Silent Spring, G. Bernard Shaw'ın yazıları ve Toni Morrison'ın Nobel konuşması kelimenin tarihsel/edebî kullanımını göstermek için oldukça güzel örneklerdir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder