PLEVNE MÜDAFAASI: BİR ŞEHRİN DEĞİL, BİR ORDUNUN DİRENİŞ DESTANI
Giriş
1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı, Osmanlı Devleti'nin askerî ve siyasî bakımdan en ağır sınavlarından biri olmuştur. Balkanlar'da ve Kafkasya'da başlayan savaş, kısa süre içerisinde Osmanlı Devleti'nin varlığını tehdit eden bir mücadeleye dönüşmüştür. Ancak bu savaşın bütün cepheleri içerisinde öyle bir savunma vardır ki, askerî sonuçları bakımından olduğu kadar Türk tarihindeki sembolik anlamı bakımından da diğerlerinden ayrılır: Plevne Müdafaası.
1877 yılının yaz aylarında başlayan ve yaklaşık beş ay süren Plevne savunması, Osmanlı kuvvetlerinin sayıca ve maddî imkânlar bakımından kendisinden üstün Rus ve Rumen kuvvetlerine karşı gerçekleştirdiği olağanüstü direnişin adıdır. Bu direnişin merkezinde ise Osmanlı askerî tarihinin en önemli kumandanlarından biri olan Gazi Osman Paşa bulunmaktadır.
Plevne, savaşın kaderini tek başına değiştirememiş olsa da Rus ordusunun Balkanlar üzerinden İstanbul'a ilerleyişini aylarca geciktirmiş, Rusların çok büyük miktarda asker ve mühimmat tahsis etmesine yol açmış ve Osmanlı ordusunun savunma kapasitesini bütün dünyaya göstermiştir. Plevne'nin asıl önemi de burada ortaya çıkar: Bir askerî yenilginin içerisinde dahi stratejik başarı ve tarihî zafer niteliği taşıyan bir direniş örneği oluşturmuştur.
1. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın Ortamı
Osmanlı Devleti ile Rusya arasındaki rekabet XIX. yüzyıl boyunca giderek derinleşmişti. Rusya, Balkanlar'daki Slav ve Ortodoks topluluklar üzerindeki nüfuzunu artırmaya çalışıyor, aynı zamanda Karadeniz'den Akdeniz'e ve Boğazlar'a doğru genişleme politikasını sürdürüyor ve Osmanlı Devleti'nin Balkan topraklarındaki hâkimiyetini sona erdirmeyi hedefliyordu.
1875'te başlayan Balkan bunalımı, Bosna-Hersek ve Bulgaristan'daki isyanlar ve ardından ortaya çıkan uluslararası kriz, Osmanlı Devleti ile Rusya arasındaki ilişkileri daha da gerginleştirdi. Nihayet Rusya, 24 Nisan 1877'de Osmanlı Devleti'ne savaş ilan etti.
Rus ordusunun Balkanlar'daki temel hedeflerinden biri Tuna'yı geçerek Balkan sıradağlarını aşmak ve mümkün olduğunca hızlı biçimde Osmanlı başkentine ilerlemekti.
İlk bakışta Rusların bu hedefe ulaşmasının önünde büyük bir engel bulunmuyordu. Rus ordusu sayıca üstün olduğu gibi Balkanlar'daki Osmanlı kuvvetleri de dağınık durumdaydı.
Fakat Rus ilerleyişinin önüne beklenmedik bir engel çıktı:
Plevne.
2. Plevne'nin Stratejik Önemi
Plevne, bugünkü Bulgaristan sınırları içerisinde bulunan ve Tuna'nın güneyinde önemli ulaşım yollarının kesiştiği bir yerdi.
Plevne'nin stratejik değeri, yalnızca kendisinin korunmasından ibaret değildi. Şehrin elde tutulması, Rusların Balkanlar'daki ana ilerleme güzergâhlarından birinin tehdit altında kalması anlamına geliyordu.
Rus ordusunun Tuna'yı geçtikten sonra güneye ilerleyebilmesi için Plevne'nin kontrolü son derece önemliydi.
İşte bu nedenle Plevne'de gerçekleştirilecek savunmanın sonucu, bölgesel bir çatışmanın çok ötesinde anlam taşıyordu.
Plevne düşerse Rusların yolu açılacaktı.
Plevne direnirse Rus ordusu durmak zorunda kalacaktı.
Ve Plevne direndi.
3. Gazi Osman Paşa'nın Plevne'ye Gelişi
Plevne Müdafaası'nın kahramanı Osman Paşa idi.
Osman Paşa, savaşın başlangıcında Vidin bölgesinde bulunan kuvvetlerin başındaydı. Rusların Plevne yönündeki ilerleyişi üzerine kuvvetleriyle birlikte Plevne'ye hareket etti.
Osman Paşa'nın Plevne'ye ulaştığında elinde bulunan kuvvetler, Rus ordusuyla kıyaslandığında oldukça sınırlıydı.
Ancak Osman Paşa'nın askerî anlayışı son derece açıktı:
Açık arazide büyük bir Rus ordusuyla meydan savaşı yapmak yerine, tahkim edilmiş mevzilerden savunma savaşı yürütmek.
Bu tercih, Plevne Müdafaası'nın kaderini belirleyen en önemli askerî kararlardan biri oldu.
Osman Paşa, Plevne çevresindeki hâkim tepeleri kullanarak savunma hatları oluşturdu. Redif ve nizamiye birliklerinin yanı sıra bölgedeki mevcut kuvvetlerden yararlanılarak savunma sistemi güçlendirildi.
Plevne kısa süre içerisinde doğal arazi avantajlarının insan eliyle oluşturulan tahkimatlarla birleştirildiği güçlü bir savunma merkezine dönüştü.
4. Birinci Plevne Muharebesi
Ruslar Plevne'yi kolayca ele geçireceklerini düşünüyorlardı.
Ancak 20 Temmuz 1877'de gerçekleştirilen ilk Rus saldırısı Osmanlı savunması karşısında başarısız oldu.
Osmanlı kuvvetleri iyi hazırlanmış mevzilerden Rus birliklerine yoğun ateş açtı.
Ruslar Plevne'yi ele geçiremeyerek geri çekilmek zorunda kaldılar.
Bu sonuç Rus komutanlığı açısından büyük bir şaşkınlık meydana getirdi.
Çünkü Rus ordusu, sayıca çok daha üstün olmasına rağmen küçük bir Osmanlı kuvveti tarafından durdurulmuştu.
Birinci Plevne Muharebesi'nin en önemli sonucu, Osmanlı kuvvetlerinin moralinin yükselmesi ve Rusların Plevne'nin tahmin edilenden çok daha güçlü olduğunu anlamasıydı.
5. İkinci Plevne Muharebesi
Ruslar ilk saldırının başarısızlığından sonra daha büyük bir kuvvetle saldırmaya karar verdiler.
31 Temmuz 1877'de başlayan ikinci büyük saldırıda Rus kuvvetlerine Rumen birlikleri de destek verdi.
Saldırının amacı Plevne savunmasını birkaç noktadan yararak şehri ele geçirmekti.
Ancak Osmanlı savunması yine çözülemedi.
Osmanlı askerleri tahkim edilmiş mevzilerden büyük bir direnç gösterdi.
Rus ve Rumen kuvvetlerinin saldırıları ağır kayıplara uğratıldı.
İkinci Plevne Muharebesi'nin ardından Plevne'nin sıradan bir askerî mevzi olmadığı artık kesinleşmişti.
Rusların karşısında yalnızca bir Osmanlı birliği değil, iyi organize edilmiş, araziyi etkili biçimde kullanan ve savunma savaşının gereklerini başarıyla uygulayan bir ordu bulunuyordu.
6. Üçüncü Plevne Muharebesi ve Büyük Rus-Rumen Saldırısı
Plevne'yi ele geçirmek isteyen Ruslar ve Rumenler daha kapsamlı bir saldırı hazırladılar.
11-12 Eylül 1877 tarihlerinde gerçekleşen üçüncü büyük saldırı, Plevne savunmasının en kanlı safhalarından biri oldu.
Saldırılar özellikle Osmanlı savunma hatlarının önemli noktalarından biri olan Gazi Osman Paşa Tabyaları çevresinde yoğunlaştı.
Rus ve Rumen birlikleri bazı mevzileri ele geçirmeyi başardı.
Fakat Osmanlı birlikleri karşı saldırılar düzenleyerek kaybedilen mevzilerin önemli bölümünü geri aldı.
Muharebelerin sonunda Rus ve Rumen kuvvetleri çok ağır kayıplara uğradı.
Rus ordusu Plevne'yi doğrudan saldırıyla ele geçiremeyeceğini artık anlamıştı.
Bunun üzerine Rus komutanlığı yeni bir stratejiye yöneldi:
Plevne'yi kuşatmak ve teslim olmaya zorlamak.
7. Plevne'nin Kuşatılması
Plevne'nin kaderini değiştiren isimlerden biri Rus ordusunun ünlü mühendisi Eduard Totleben oldu.
Totleben'in önerdiği kuşatma stratejisiyle Plevne'nin dış dünyayla bağlantısının kesilmesine ve Osmanlı kuvvetlerinin içeride sıkıştırılmasına karar verildi.
Artık mesele Plevne'yi saldırıyla ele geçirmek değil, Osmanlı ordusunun yiyecek, mühimmat ve askerî takviye kaynaklarını tüketmesini beklemekti.
Plevne çevresinde giderek daha geniş bir kuşatma çemberi oluşturuldu.
Osmanlı kuvvetleri içeride direnmeye devam etti.
Fakat zaman Osmanlıların aleyhine işliyordu.
Cephane azalıyor, yiyecek sıkıntısı büyüyor ve yaralıların sayısı artıyordu.
Buna rağmen Osmanlı askerleri savunmayı sürdürdü.
8. Plevne'de Açlık ve Hastalık
Plevne Müdafaası yalnızca cephede Rus ve Rumen askerleriyle yapılan savaşlardan ibaret değildi.
Savunmanın son dönemlerinde asıl düşmanlardan biri açlık ve hastalık haline geldi.
Kuşatma nedeniyle şehre düzenli olarak yiyecek ve mühimmat ulaştırılamıyordu.
Askerlerin yanı sıra siviller de büyük sıkıntı çekiyordu.
Atların önemli bölümü kesilerek yiyecek olarak kullanılmaya başlandı.
Mühimmatın azalması, savunmanın sürdürülebilirliğini giderek zorlaştırdı.
Ancak Osmanlı askerlerinin direnişi devam etti.
Plevne'nin gerçek dramı da burada ortaya çıkar:
Bir ordunun yenilmesi, savaşma iradesinin tükenmesiyle değil, savaşabilecek maddî imkânlarının tükenmesiyle gerçekleşiyordu.
9. Gazi Osman Paşa'nın Son Hücumu
Aralık 1877'ye gelindiğinde Plevne'deki durum kritik hale gelmişti.
Kuşatma çemberi artık tamamen kapanmıştı.
Yiyecek ve mühimmat son derece azalmıştı.
Osman Paşa, teslim olmanın kaçınılmaz olduğunu görüyordu.
Ancak teslim olmadan önce kuşatma çemberini yararak Osmanlı ordusunu kurtarmayı denemeye karar verdi.
10 Aralık 1877'de Osmanlı kuvvetleri Plevne'den çıktı.
Bu hareket sıradan bir geri çekilme değildi.
Osmanlı askerleri Rus mevzilerine saldırarak kuşatma hattını yarmaya çalıştı.
İlk aşamada Osmanlı kuvvetleri bazı Rus mevzilerini ele geçirmeyi ve kuşatma hattında gedik açmayı başardı.
Fakat Rus ordusunun sayısal üstünlüğü ve çevredeki kuvvetlerin yoğunluğu nedeniyle bu gedik genişletilemedi.
Osmanlı birlikleri ağır kayıplar verdi.
Osman Paşa da savaş sırasında yaralandı.
Artık Plevne'nin savunulması mümkün değildi.
10. Osman Paşa'nın Teslim Oluşu
10 Aralık 1877'de Plevne düştü.
Ancak Plevne'nin düşüşü, Osman Paşa'nın askerî şöhretinin başlangıcı oldu.
Rus Çarı II. Aleksandr'ın Osman Paşa'ya karşı büyük bir saygı gösterdiği anlatılır.
Osman Paşa'nın savaş meydanındaki direnişi Ruslar tarafından da takdir edilmişti.
Plevne'de teslim olan Osmanlı askerleri savaş esiri olarak Rusların eline geçti.
Fakat Osman Paşa'nın adı artık yalnızca Osmanlı Devleti'nde değil, Avrupa'da da tanınmıştı.
Onun adı, Plevne ile birlikte anılmaya başladı.
Plevne’de şehâmetle tutuşmuş idi meydân,
Osman Paşa önünde eğilmiş idi düşmân,
Osmanlı sancağıyla göğe yükselirken şân,
Mağlûb görünürken de muzaffer idi Osmân.
.jpg)
PLEVNE KALESİ
Gazi Osman Paşa'ya
Plevne'de bir ateş yandı gecede,
Gazi Osman Paşa durdu kalede.
Rus ordusu şaştı çetin sedede,
Türk bayrağı gökte kaldı dimdikçe.
Beş ay sürdü kanlı siper savaşı,
Her hücumda çelik oldu bakışı.
Ruslar gördü tükenmeyen akışı,
Bir avuç yiğit dünyaya yetti de.
Osmanlı sancağı dalgalı durdu,
Top sesleri gökleri inletti, vurdu.
Türk korkusu yine sardı Avrupa,
Plevne'nin şanı cihana doldu.
Avrupa'da eski dehşet canlandı,
Türk'ün heybetiyle yürekler yandı.
Plevne'de bir şanlı destan yazıldı,
Kaybeden de zafer gibi anıldı.
Rus ordusu kalmıştı şaşkın, yorgun,
Her yanda uzanmış yüzlerce sorgun.
Koca Çar'ın ordusu oldu durgun,
Bir avuç Türk önünde kaldı çaresiz.
Son gün geldi, Paşa çıktı dışarı,
Yarmak için çevreleyen surları.
Kanla yazdı asker şanlı şiarı,
Teslim oldu lakin eğilmedi de.
Ey Osman Paşa, adın kaldı diller,
Plevne'den yükselip titredi cihan.
Saygıyla eğildi önünde eller,
Mağlupken kazandın gönüllerde sen.
Ne topun çokluğu, ne ordunun gücü,
Kırmadı Türk'ün sarsılmaz ülküsü.
Plevne'de gösterdin Türk'ün gücünü,
Bir kale oldun sen bütün millete.
Sancağın gölgesi düştü toprağa,
Şehitler karıştı kanlı bayrağa.
Adını yazdılar şanlı otağa,
Osman Paşa, sen bir destan bıraktın.
Plevne düştü, fakat şan düşmedi,
Türk'ün başı yere hiç eğilmedi.
Düşman kazandı da zafer denmedi,
Çünkü gönüllerde sen kazandın Paşa.
Yıllar geçse, çağlar dönse geriye,
Plevne'nin sesi varır göklere.
Türk'ün şanı yazılır her deftere,
Osman Paşa, adın yaşar ebedî.
11. Plevne Müdafaasının Rus Ordusu Üzerindeki Etkisi
Plevne Müdafaası'nın en önemli askerî sonucu Rus ordusunun Balkanlar'daki ilerleyişinin ciddi biçimde yavaşlamasıdır.
Ruslar Plevne önlerinde beklediklerinden çok daha fazla asker, zaman ve mühimmat harcamak zorunda kaldılar.
Bu durum Rus ordusunun Balkanlar'daki harekât planlarını önemli ölçüde etkiledi.
Plevne'de geçirilen zaman, Osmanlı ordusunun başka bölgelerde savunma hazırlıkları yapmasına da imkân sağladı.
Ancak stratejik açıdan daha geniş bir sonuç ortaya çıktı:
Plevne, Rusların savaşın başlangıcındaki hızlı ilerleme beklentisini bozan en önemli Osmanlı direniş noktası oldu.
Plevne'nin uzun süre direnmesi, Rusların Osmanlı ordusunu kısa sürede çökertme planını sekteye uğrattı.
12. Plevne ve Askerî Tarih Açısından Önemi
Plevne Müdafaası modern askerî tarihin önemli savunma savaşlarından biri olarak kabul edilir.
Bunun birkaç nedeni vardır.
Birincisi: Arazi ve tahkimatın etkili kullanılması
Osman Paşa, Plevne çevresindeki araziyi savunma amacıyla son derece başarılı biçimde kullandı.
İkincisi: Savunmanın aktif biçimde yürütülmesi
Plevne savunması pasif bir bekleyiş değildi.
Osmanlı birlikleri gerektiğinde karşı saldırılara başvurdu ve düşmanın mevzilerine taarruz etti.
Üçüncüsü: Moral ve disiplin
Sayıca üstün düşmana karşı uzun süre direnebilmenin temel unsurlarından biri askerlerin moralinin korunmasıydı.
Dördüncüsü: Kuşatma altında dayanıklılık
Plevne, modern dönemde kuşatma savaşının önemli örneklerinden biri haline geldi.
Beşincisi: Stratejik zaman kazanılması
Plevne'nin uzun süre direnmesi Rus ordusunun Balkanlar'daki ilerleyişini geciktirdi.
Bu nedenle Plevne, yalnızca bir "savunma başarısı" değil, aynı zamanda stratejik geciktirme harekâtının başarılı bir örneği olarak değerlendirilebilir.
13. Plevne'nin Türk Tarihindeki Yeri
Plevne'nin Türk tarihindeki önemi, yalnızca askerî sonuçlarla açıklanamaz.
Plevne, Osmanlı Devleti'nin XIX. yüzyıldaki askerî yenilgileri arasında bir direniş sembolü haline gelmiştir.
Osman Paşa'nın adı, özellikle Türk askerî kültüründe kahramanlık ve vatan savunmasıyla özdeşleşmiştir.
Plevne Müdafaası'nın halk hafızasındaki en önemli yansımalarından biri de Plevne Marşıdır.
"Tuna Nehri akmam diyor" sözleriyle başlayan marş, Plevne'nin askerî bir olay olmaktan çıkarak Türk kültürel hafızasının parçası haline gelmesinin en güçlü örneklerinden biridir.
Plevne artık yalnızca Bulgaristan'daki bir şehir değildir.
Türk tarihinde Plevne;
direnmenin, teslim olmamanın, imkânsızlıklar karşısında mücadele etmenin ve askerî onurun sembolü haline gelmiştir.
14. Plevne Müdafaası Bir Zafer miydi?
Bu soruya yalnızca "evet" veya "hayır" demek doğru değildir.
Dar anlamda bakıldığında Plevne bir askerî zafer değildir. Çünkü Osmanlı ordusu sonunda kuşatmayı yaramamış ve teslim olmak zorunda kalmıştır.
Fakat savaşın stratejik ve askerî sonuçları açısından Plevne çok daha karmaşık bir tablo ortaya koymaktadır.
Bir ordunun düşmanı tamamen yenememesi, onun başarılı bir savunma gerçekleştirmediği anlamına gelmez.
Plevne'nin başarısı;
Rus ordusunu uzun süre durdurması,
Ruslara ağır kayıplar verdirmesi,
Osmanlı Devleti'ne zaman kazandırması,
Rusların Balkan harekâtını yavaşlatması,
Osmanlı askerinin savaşma kapasitesini göstermesi
bakımından değerlendirilmelidir.
Dolayısıyla Plevne için en doğru niteleme belki de şudur:
Plevne askerî bakımdan bir yenilgiyle sonuçlanan, fakat askerî tarih bakımından olağanüstü bir savunma başarısıdır.
15. Gazi Osman Paşa'nın Askerî Mirası
Gazi Osman Paşa'nın Plevne'deki başarısı, onu Osmanlı askerî tarihinin en tanınmış kumandanlarından biri haline getirmiştir.
Onun başarısı, yalnızca cesaretinden kaynaklanmıyordu.
Asıl önemli olan, mevcut imkânların sınırlı olduğu bir durumda savunma savaşının temel prensiplerini başarıyla uygulamasıydı.
Osman Paşa;
araziyi kullandı, tahkimat oluşturdu, kuvvetlerini uygun noktalarda topladı, düşmanın sayısal üstünlüğünü etkisizleştirmeye çalıştı ve karşı taarruzlardan yararlandı.
Bu yönüyle Plevne, komutanın sadece asker sayısıyla değil, mevcut kuvvetleri nasıl kullandığıyla da savaşın kaderini etkileyebileceğini gösteren klasik örneklerden biridir.
Osman Paşa'nın askerî şahsiyeti bu nedenle yalnızca Türk tarihçiliğinde değil, dünya askerî tarihinde de dikkat çekmiştir.
Sonuç
Plevne Müdafaası, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın genel sonucunu değiştirememiştir. Osmanlı Devleti savaştan ağır bir yenilgiyle çıkmış, Rus ordusu Balkanlar üzerinden ilerleyerek İstanbul'a yaklaşmış ve savaşın sonunda Ayastefanos Antlaşması imzalanmıştır.
Fakat Plevne'nin tarihî anlamı savaşın genel sonucundan bağımsız olarak değerlendirilmelidir.
Çünkü Plevne'de küçük bir Osmanlı ordusu, kendisinden çok daha büyük bir düşman kuvvetine karşı aylarca direnmiştir.
Bu direniş, Rus ordusunun ilerleyişini yavaşlatmış, ona büyük askerî maliyetler yüklemiş ve Osmanlı askerinin savaşma gücünü ortaya koymuştur.
Plevne'nin en büyük mirası ise belki de askerî sonuçlarından daha önemlidir:
Plevne, savaşın her zaman yalnızca kazananlar ve kaybedenlerden ibaret olmadığını gösterir.
Bazen bir ordu savaşı kaybedebilir; fakat gösterdiği direnç, askerî tarihteki yerini bir zafer kadar güçlü biçimde belirleyebilir.
Gazi Osman Paşa'nın Plevne'deki mücadelesi de tam olarak böyle bir miras bırakmıştır.
Plevne düştü.
Fakat Plevne'nin direnişi Türk tarihinden hiç düşmedi.
Bu nedenle Plevne Müdafaası, yalnızca 1877 yılının bir askerî hadisesi değil; Türk askerî tarihinin en güçlü direniş destanlarından biri olarak yaşamaya devam etmektedir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder