ALLEGORY NEDİR? GÖRÜNEN HİKÂYENİN ARDINDAKİ GİZLİ ANLAM
Bazı hikâyeler yalnızca anlattıkları hikâye değildir.
Bir çiftlikte yaşayan hayvanları anlatırsınız; fakat aslında bir devrimi ve iktidarın yozlaşmasını anlatıyorsunuzdur. Bir adamın cehennemden cennete yaptığı yolculuğu anlatırsınız; fakat aslında insan ruhunun günah, pişmanlık ve kurtuluş arayışını anlatıyorsunuzdur. Bir mağarada duvara düşen gölgeleri seyreden insanları anlatırsınız; fakat aslında insanın gerçek bilgiye ulaşma problemini tartışıyorsunuzdur.
İşte allegory tam olarak böyle bir anlatım biçimidir.
Türkçedeki karşılığı alegoridir.
1. Allegory ne demek?
Allegory
Tür: noun (isim)
Telaffuz: /ˈæl.ɪ.ɡə.ri/
Türkçesi: alegori, simgesel anlatı, alegorik hikâye
En basit ifadeyle:
Allegory, görünürde başka bir hikâyeyi anlatırken, karakterler, olaylar ve nesneler aracılığıyla bunun altında başka bir düşünceyi, ahlâkî mesajı, siyasî görüşü, dinî öğretiyi veya felsefî fikri anlatan edebî ve sanatsal anlatım biçimidir.
Merriam-Webster, allegory'yi insan varlığına ilişkin gerçekleri veya genellemeleri sembolik karakterler ve eylemler aracılığıyla ifade etmek şeklinde tanımlar. Ayrıca edebiyat ve resim gibi alanlardaki bu tür sembolik anlatımları da kapsar.
Dolayısıyla alegoride iki hikâye vardır:
Görünen hikâye
Okurun doğrudan okuduğu veya izlediği olaylar.
Gizli/ikinci anlam
Bu olayların temsil ettiği daha büyük düşünce.
Bunu şöyle formülleştirebiliriz:
ALLEGORY = Görünen hikâye + ikinci, sembolik anlam
2. Kelimenin kökeni oldukça ilginç
Allegory kelimesi Yunanca allegoría (ἀλληγορία) kelimesinden gelir.
Yunanca:
allos = başka, farklı
agoreuein = topluluk önünde konuşmak, söylemek
Dolayısıyla kelimenin temelinde:
“başka bir şey hakkında konuşmak”
fikri bulunur.
Kelime Latince allegoria üzerinden İngilizceye geçmiş ve İngilizcede en azından 14. yüzyıldan beri kullanılmaktadır.
Bu nedenle kelimenin etimolojik özünü tek cümleyle şöyle hatırlayabiliriz:
Allegory = Bir şeyi anlatırken başka bir şeyi anlatmak.
Bu, kelimenin bütün felsefesini özetler.
3. Alegorinin en güzel örneği: Hayvan Çiftliği
George Orwell'in Animal Farm (Hayvan Çiftliği) adlı eseri, modern edebiyatın en tanınmış alegorilerinden biridir.
Yüzeyde anlatılan şudur:
Hayvanlar çiftlikteki insan sahibine karşı ayaklanır ve kendi düzenlerini kurmaya çalışırlar.
Fakat hikâyenin altında:
Rus Devrimi, iktidarın dönüşümü, Stalinist yönetim ve devrimin kendi ideallerine ihanet etmesi
gibi tarihî ve siyasî anlam katmanları bulunur.
Bu nedenle Animal Farm yalnızca hayvanların hikâyesi değildir; siyasî alegoridir. Eser 1945'te yayımlanmış bir alegorik distopyadır.
İşte alegorinin çalışma mekanizması tam olarak budur:
Hayvanlar → siyasî aktörler
Çiftlik → toplum/devlet
Devrim → tarihî devrim
İktidar mücadelesi → siyasî mücadele
4. Alegori yalnızca “sembol” değildir
Burada çok önemli bir ayrım var.
Her sembol alegori değildir.
Örneğin:
Güvercin = barış
dediğimizde bu bir semboldür.
Ama bir hikâyede güvercin, savaş, barış, korku, umut ve insanlığın geleceği gibi kavramları temsil eden bir karakter olarak bütün hikâye boyunca hareket ediyorsa, artık alegorik anlatımdan söz etmeye başlayabiliriz.
Yani:
Sembol küçük olabilir; alegori bütün bir anlatıyı kapsayabilir.
Alegori çoğu zaman tek bir nesneye değil, karakterler, olaylar, mekânlar ve eylemlerden oluşan daha geniş bir sisteme dayanır.
5. Metafor ile allegory arasındaki fark
Bu iki kelime çok sık karıştırılır.
Metaphor = metafor
Bir şeyi başka bir şey olarak ifade eder:
“Hayat bir yolculuktur.”
Burada hayat ile yolculuk arasında bir benzerlik kurulmaktadır.
Allegory = alegori
Bu metaforu bütün bir hikâyeye dönüştürebilir:
Bir adam yola çıkar. Önünde dağlar, çöller ve uçurumlar vardır. Bazen yolunu kaybeder, bazen bir rehber bulur ve sonunda ulaşmak istediği şehre varır.
Bu hikâyenin tamamı:
İnsanın hayat yolculuğunu
temsil edebilir.
Bu nedenle klasik edebiyat teorisinde alegori zaman zaman “extended metaphor”, yani genişletilmiş/sürdürülmüş metafor şeklinde açıklanır. Ancak alegori, basit bir metafordan daha sistematik ve daha kapsamlı bir anlatı yapısına sahip olabilir.
6. Allegory ile parable arasındaki fark
Parable = kıssa, mesel, öğretici hikâye
Özellikle dinî metinlerde kullanılır.
Örneğin Good Samaritan (İyi Samiriyeli) anlatısı, ahlâkî ve dinî bir ders veren kısa bir hikâyedir.
Merriam-Webster parable'ı genellikle ahlâkî veya dinî bir ilkeyi açıklayan kısa, kurgusal hikâye olarak tanımlar.
Kabaca:
Parable = kısa ve öğretici hikâye
Allegory = sembolik anlam katmanları bulunan daha geniş anlatı
Ancak sınırlar kesin değildir. Bir parable aynı zamanda alegorik özellikler taşıyabilir.
7. Allegory ile fable arasındaki fark
Fable = fabl
Hayvanların insan gibi konuştuğu ve genellikle sonunda açık bir ahlâk dersi bulunan kısa hikâyelerdir.
Örneğin:
The Tortoise and the Hare
Kaplumbağa ve tavşan gerçekten yalnızca hayvanlar değildir.
Kaplumbağa:
sabır ve istikrarı,
Tavşan:
kibir ve aşırı özgüveni
temsil eder.
Bu nedenle fable, alegorinin özel biçimlerinden biri olarak değerlendirilebilir.
Klasik kaynaklarda fabl ve parable, kısa alegoriler olarak da ele alınmıştır.
8. Allegory ile symbolism arasındaki fark
Symbolism = sembolizm
Sembol, başka bir düşünceyi veya kavramı temsil eder.
Örneğin:
gül → aşk
güvercin → barış
zincir → esaret
ışık → bilgi
karanlık → cehalet
Bunlar sembolik anlamlardır.
Fakat bütün bir romanın karakterleri ve olayları sistematik biçimde başka gerçeklikleri temsil ediyorsa:
allegory
ortaya çıkar.
Bu yüzden:
Symbol = tek bir temsil
Allegory = temsil sistemine dönüşmüş anlatı
şeklinde akılda tutulabilir.
9. Dünyanın en ünlü alegorilerinden bazıları
📖 The Pilgrim's Progress – John Bunyan
The Pilgrim's Progress, alegorinin klasik örneklerinden biridir.
Ana karakterin adı bile:
Christian
'dır.
Christian'ın yolculuğu, Hristiyan insanın günah dünyasından kurtuluşa doğru yaptığı ruhsal yolculuğu temsil eder.
Eserdeki yer ve karakter adları bile alegorik anlam taşır.
Bu nedenle eser, İngiliz edebiyatındaki en önemli alegorik anlatılardan biri kabul edilir.
📖 The Divine Comedy – Dante
Dante'nin Divine Comedy (İlahi Komedya) adlı eseri de yoğun alegorik katmanlara sahiptir.
Dante:
Cehennem → Araf → Cennet
yolculuğuna çıkar.
Ancak bu yalnızca fantastik bir yolculuk değildir.
Aynı zamanda:
günah → arınma → kurtuluş
sürecini temsil eder.
Örneğin Vergilius, şiirde yalnızca tarihî bir şair olarak değil, insan aklını/aklî rehberliği temsil eden alegorik bir figür olarak da yorumlanmıştır.
10. Platon'un Mağara Alegorisi
Alegori denince akla gelen en meşhur örneklerden biri de:
Allegory of the Cave – Mağara Alegorisi
dir.
Platon'un Republic (Devlet) adlı eserindeki bu anlatıda insanlar bir mağarada zincire vurulmuş şekilde yalnızca duvara yansıyan gölgeleri görür.
Gölgeyi gerçek sanmaktadırlar.
Sonra içlerinden biri mağaradan çıkar ve gerçek dünyayı görür.
Bu hikâye aslında:
cehalet → sorgulama → bilgi → hakikatin görülmesi
sürecini anlatır.
Buradaki mağara yalnızca mağara değildir.
Gölgeler yalnızca gölge değildir.
Zincir yalnızca zincir değildir.
Bütün hikâye:
İnsanın görünüşten hakikate yükselişinin alegorisidir.
11. Allegory siyasetin de güçlü bir aracıdır
Alegori yalnızca din veya ahlâk anlatmak için kullanılmaz.
Özellikle siyasî eleştirinin güçlü bir aracıdır.
Çünkü yazar:
“Hükümet baskıcıdır.”
demek yerine:
Baskıcı bir çiftlik, krallık, ada, şehir veya hayvan topluluğu anlatabilir.
Bu yöntem yazara iki avantaj sağlar:
Eleştirisini doğrudan söylemeden aktarabilir.
Hikâye zamana ve mekâna bağlı olmaktan çıkar.
Bu yüzden alegori:
siyasî hiciv için son derece güçlü bir anlatım biçimidir.
Animal Farm bunun en meşhur örneklerinden biridir.
12. Edebiyatta kullanılan önemli alegorik eserler
Alegori tarih boyunca roman, şiir, tiyatro, masal ve dinî anlatılarda kullanılmıştır.
Önemli örnekler arasında:
Plato – Allegory of the Cave
John Bunyan – The Pilgrim's Progress
Edmund Spenser – The Faerie Queene
Dante Alighieri – The Divine Comedy
George Orwell – Animal Farm
Arthur Miller – The Crucible
Aesop's Fables
Nathaniel Hawthorne – The Scarlet Letter
sayılabilir.
1911 tarihli Encyclopaedia Britannica maddesi, özellikle Spenser'ın The Faerie Queene, Swift'in A Tale of a Tub, Addison'ın Vision of Mirza ve Bunyan'ın The Pilgrim's Progress eserlerini İngiliz edebiyatındaki önemli alegorik örnekler arasında sayar.
13. Günlük hayatta allegory nasıl kullanılır?
Kelime yalnızca edebiyat eleştirmenlerinin kullandığı akademik bir kelime değildir.
Örneğin:
The film is an allegory of modern society.
Film, modern toplumun bir alegorisidir.
The story is an allegory for political corruption.
Hikâye, siyasî yozlaşmanın alegorisidir.
The novel can be read as an allegory of war.
Roman, savaşın alegorisi olarak okunabilir.
The character is an allegory of greed.
Karakter, açgözlülüğün alegorik temsilidir.
Burada çok sık karşılaşacağın yapı:
an allegory of ...
ve
an allegory for ...
yapılarıdır.
Örneğin:
Animal Farm is an allegory of political revolution and tyranny.
14. “Allegorical” nedir?
Kelimenin sıfat biçimi:
allegorical
= alegorik
Örneğin:
an allegorical novel
= alegorik roman
an allegorical painting
= alegorik resim
an allegorical character
= alegorik karakter
an allegorical interpretation
= alegorik yorum
an allegorical meaning
= alegorik anlam
Allegorical kelimesinin İngilizcede en erken kullanımları 16. yüzyıla kadar götürülmektedir.
15. Çok güzel bir kelime ailesi
allegory
alegori
allegorical
alegorik
allegorically
alegorik olarak
allegorist
alegorist; alegorik anlatım kullanan kişi
allegorize
alegorik biçimde yorumlamak / alegorileştirmek
Örneğin:
The poem can be allegorized as a journey from ignorance to knowledge.
“Şiir, cehaletten bilgiye doğru bir yolculuğun alegorisi olarak yorumlanabilir.”
16. Allegory'nin çok güzel bir Türkçe karşılığı
Bence kelimeyi yalnızca:
“alegori”
olarak ezberlemek yeterli değil.
Şu cümleyi aklında tut:
“Bir şeyi anlatırken başka bir şeyi anlatmak.”
İşte allegory budur.
Biraz daha edebî söylersek:
“Hikâyenin görünen yüzünün altında ikinci bir hikâye kurmak.”
Bu nedenle alegorik bir eseri okurken şu soruyu sormak gerekir:
“Yazar bana gerçekten ne anlatıyor?”
Çünkü görünen hikâye çoğu zaman yalnızca perdedir.
17. Allegory için hafıza formülü
Kelimeyi şöyle kodlayabilirsin:
ALLEGORY = A STORY BEHIND THE STORY
Hikâyenin arkasındaki hikâye.
Ya da:
“Görünen başka, anlatılan başka.”
Animal Farm → Hayvanlar değil, iktidar.
Mağara Alegorisi → Mağara değil, bilgi ve hakikat.
The Pilgrim's Progress → Yolculuk değil, ruhsal kurtuluş.
Divine Comedy → Cehennemden Cennete gezi değil, insanın kurtuluş yolculuğu.
Sonuç
Allegory, bir düşünceyi doğrudan açıklamak yerine onu hikâye, karakter, olay, nesne veya semboller aracılığıyla dolaylı biçimde anlatma sanatıdır.
Kelimenin en güzel tarafı da budur:
Alegori okuyucuya yalnızca “ne oldu?” sorusunu sordurmaz; “bu aslında neyi temsil ediyor?” sorusunu da sordurur.
Bu nedenle alegorik eser, iki kez okunabilir:
İlk okumada hikâyeyi görürüz.
İkinci okumada hikâyenin arkasındaki dünyayı görürüz.
Ve belki de alegorinin bütün sırrı tek cümlede saklıdır:
“Görünen hikâyedir; görünmeyen ise asıl anlatıdır.”
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder