CONSORT: EŞ, YOLDAŞ, KRALİYET EŞİ VE TEHLİKELİ BİR ARKADAŞLIK
Bazı İngilizce kelimeler tek bir Türkçe karşılığa sığmaz. Consort bunlardan biridir.
Bir cümlede “eş”, başka bir cümlede “yoldaş”, bir başka yerde “birlikte hareket etmek”, kraliyet tarihinden söz ederken “kraliçenin eşi”, müzik tarihinde ise “müzisyenler topluluğu” anlamına gelebilir.
Hatta hukuk dilinde karşımıza çıkan “and his consorts” ifadesi, eski hukuk terminolojisinde “ve onunla aynı menfaati paylaşanlar / diğer ilgili kişiler” anlamında kullanılmıştır.
Kelimenin hikâyesi de oldukça ilginçtir.
1. CONSORT NE DEMEK?
consort
Hem isim (noun) hem de fiil (verb) olarak kullanılır.
İsim olarak:
consort =
eş
hayat arkadaşı
yoldaş
arkadaş
ortak
hükümdarın eşi
kraliçenin eşi / kralın eşi
bir müzik topluluğu
aynı türden müzik aletlerinden oluşan topluluk
bir gemiye eşlik eden gemi
Merriam-Webster, kelimenin isim olarak “associate”, “spouse” ve ayrıca başka bir gemiye eşlik eden gemi anlamlarını verdiği gibi, müzikte birlikte çalan şarkıcı veya çalgıcılardan oluşan topluluk anlamını da kaydeder.
Fiil olarak:
to consort =
arkadaşlık etmek
birlikte bulunmak
birileriyle ilişki kurmak
birlikte hareket etmek
bir kimseyle düşüp kalkmak
Özellikle:
to consort with someone
= biriyle arkadaşlık etmek / birlikte takılmak / ilişki içinde olmak
şeklinde kullanılır.
Kelimenin fiil olarak bilinen ilk kullanımları 16. yüzyıla kadar gider.
2. KELİMENİN EN İLGİNÇ TARAFI: “AYNI KADERİ PAYLAŞMAK”
consort kelimesinin kökü Latince consors kelimesidir.
Latince:
com-/con- = birlikte
sors = pay, kısmet, kader, talih
Buradan ortaya çıkan fikir:
“aynı payı/kaderi paylaşan kişi”
olmuştur.
Dolayısıyla kelimenin tarihsel çekirdeğinde aslında çok güzel bir düşünce bulunur:
CONSORT = kaderini paylaştığın kişi
Bu anlamdan:
yoldaş → hayat arkadaşı → eş
anlamlarının gelişmesi son derece anlaşılırdır.
EtymOnline da kelimenin Latin consors kökünden geldiğini ve “partner, comrade, sharer” anlamlarının tarihsel çekirdeği oluşturduğunu belirtir.
3. “QUEEN CONSORT” NE DEMEKTİR?
Kelimenin en meşhur kullanımlarından biri:
Queen Consort
= hüküm süren kralın eşi olan kraliçe
Burada çok önemli bir ayrım vardır.
Queen Consort, hükümdarın karısıdır; fakat bu unvan onun kendi başına hükümdar olduğu anlamına gelmez.
Bunun karşısında:
Queen Regnant
vardır.
Bu ise:
kendi hakkıyla hüküm süren kadın hükümdar
demektir.
Aynı şekilde:
Prince Consort
= hüküm süren kraliçenin eşi olan prens
anlamına gelir.
Tarihin en ünlü örneği:
Prince Albert
Victoria'nın eşidir ve 1857'de Prince Consort unvanını almıştır. Kelimenin “eş” anlamının İngilizcede 17. yüzyılda belirginleştiği, queen consort kullanımının 1667'ye; prince consort kullanımının ise 19. yüzyıla uzandığı kaydedilmektedir.
4. “CONSORT WITH” BİRAZ TEHLİKELİ BİR İFADE OLABİLİR
Kelimenin fiil biçimi özellikle ilginçtir.
He consorts with criminals.
Burada:
Suçlularla düşüp kalkıyor.
anlamı ortaya çıkar.
Yani kelime her zaman masum bir “arkadaşlık etmek” anlamında değildir.
Özellikle:
consort with the enemy
çok güçlü bir kullanımdır.
“Düşmanla işbirliği/ilişki içinde olmak”
veya bağlama göre:
“Düşmanla düşüp kalkmak”
anlamına gelebilir.
Dictionary.com da consort fiilinin özellikle with edatıyla kullanıldığını ve “consort with the enemy” yapısının askerî bağlamda tipik bir kullanım olduğunu belirtmektedir.
5. ÇOK ÖNEMLİ KALIP: CONSORT WITH
consort with someone
= biriyle arkadaşlık etmek / birlikte olmak
consort with criminals
= suçlularla düşüp kalkmak
consort with the enemy
= düşmanla işbirliği/ilişki içinde olmak
consort with evil
= kötülükle işbirliği etmek / kötülükle içli dışlı olmak
Dolayısıyla consort bazen olumlu:
companion / partner
bazen de olumsuz:
associate with undesirable people
anlamı taşıyabilir.
6. SHAKESPEARE'DE CONSORT
İşte kelimeyi edebî açıdan ilginç yapan noktalardan biri.
Shakespeare kelimeyi birden fazla anlamıyla kullanmıştır.
Örneğin The Two Gentlemen of Verona'da:
“With some sweet consort”
ifadesi yer alır.
Buradaki consort, bağlama göre tatlı müzik / hoş musiki anlamına gelebilir.
Shakespeare sözlüğü, kelimenin Shakespeare'de:
companion / partner / associate
company of musicians
harmonious music
accompany / attend / go with
gibi anlamlarda kullanıldığını gösteriyor.
Bu nedenle Shakespeare dönemindeki consort, bugünkü İngilizcedeki “eş” anlamından çok daha geniş bir kelimeydi.
7. MÜZİKTE CONSORT
İşte çoğu kişinin bilmediği başka bir anlam:
consort
ve 17. yüzyıl İngiliz müziğinde:
birlikte müzik yapan şarkıcı veya çalgıcılardan oluşan topluluk
anlamına geliyordu.
Ayrıca aynı aileden gelen müzik aletlerinin oluşturduğu topluluğa da consort denilebiliyordu.
Örneğin:
a consort of viols
= viyol ailesinden oluşan müzik topluluğu.
Buradaki anlam ile kelimenin temel anlamı arasında aslında güzel bir bağlantı vardır:
İnsanlar birlikte → müzisyenler birlikte → aynı amaç için hareket eden topluluk
8. CONSORT VE CONCERT AYNI ŞEY DEĞİL!
Çok önemli.
consort
ile
concert
aynı kelime değildir.
Ancak tarihsel olarak birbirleriyle biçim ve anlam bakımından karışmışlardır. EtymOnline, consort fiilinin ilk dönemlerden itibaren concert ile biçim ve anlam bakımından karıştırıldığını özellikle belirtmektedir.
Bugün:
concert → konser
consort → eş/yoldaş; birlikte hareket etmek; müzik topluluğu
şeklinde düşünmek gerekir.
9. HUKUKTA “CONSORT” — SENİN İÇİN ÖZELLİKLE İLGİNÇ
Burada kelime hukuk tarihine giriyor.
Özellikle eski hukuk terminolojisinde:
consorts
aynı davada veya meselede ortak menfaati bulunan kişileri ifade edebiliyordu.
Fransız hukuk sözlüğü Académie française, consorts kelimesinin hukukta aynı davada ortak menfaati bulunan davacılar/ilgili taraflar için kullanıldığını kaydeder:
les demandeurs ayant un intérêt commun dans un procès
Ayrıca:
lui et ses consorts
şeklindeki kullanım da kaydedilmiştir.
Bu nedenle eski hukuk metinlerinde:
A and his consorts
gibi bir ifadeyle karşılaşılırsa bunu her zaman:
“A ve eşleri”
şeklinde çevirmek büyük hata olur.
Bağlama göre:
A ve diğer ortak menfaat sahipleri
A ve diğer ilgililer
A ve birlikte hareket eden diğer kişiler
anlamına gelebilir.
Bu, kelimenin “aynı kaderi/paylaşımı olanlar” şeklindeki Latince köküyle de bağlantılıdır.
10. CONSORT'UN EŞ ANLAMLILARI
Anlamına göre eş anlamlı değişir.
“Eş” anlamında:
spouse
partner
husband
wife
mate
“Yoldaş” anlamında:
companion
associate
comrade
fellow
“Birlikte hareket etmek” anlamında:
associate
company
mingle
fraternize
join
collaborate
Merriam-Webster de bu anlam alanlarını ayrı ayrı sınıflandırmaktadır.
11. ATASÖZÜ VAR MI?
Burada dikkatli olmak gerekiyor:
“consort” kelimesini içeren, İngilizcede çok yaygın ve klasikleşmiş bir atasözü yoktur.
Ancak kelimenin fiil biçimi consort with çeşitli kalıplaşmış kullanımlarda bulunur.
Özellikle:
consort with the enemy
düşmanla ilişki/işbirliği içinde olmak
ve:
consort with criminals
suçlularla düşüp kalkmak
gibi kullanımlar oldukça karakteristiktir.
Dolayısıyla blogda:
“Consort'un meşhur bir atasözü yoktur; fakat consort with kalıbı güçlü ve yerleşik bir kullanımdır.”
demek en doğru yaklaşım olacaktır.
12. ŞİİRDE VAR MI?
Kesinlikle.
Kelime eski İngiliz edebiyatında özellikle:
eş,
yoldaş,
arkadaş,
refakatçi,
müzik,
uyum
anlamlarında kullanılmıştır.
Shakespeare'deki kullanımları bunun en güzel örneklerindendir.
Kelimenin şiirsel tarafı da buradan gelir:
consort = kaderini paylaşan kişi
Bu, özellikle aşk ve kraliyet şiirlerinde oldukça güçlü bir çağrışım yaratır.
13. KİTAP: THE CONSORT
Evet, doğrudan The Consort adlı bir roman da var.
Kanadalı yazar:
Sara Jeannette Duncan
1912 tarihli The Consort adlı romanın yazarıdır.
Eser Kanada edebiyatı kapsamında kataloglanmış ve tarihsel bibliyografik kayıtlarda roman olarak yer almaktadır.
Dolayısıyla consort, yalnızca metinlerin içinde geçen bir kelime değil; doğrudan kitap başlığı olarak da kullanılmıştır.
14. ŞARKI: THE CONSORT
Burada çok güzel bir örnek var.
Rufus Wainwright – The Consort
Şarkı, Wainwright'ın Poses albümünde yer alır ve 2001'de yayımlanmıştır.
Şarkıda kelime doğrudan:
“faithful consort”
bağlamında, bir kraliçenin yanında bulunan sadık eş/yoldaş anlamında kullanılır.
Bu da kelimenin kraliyet + eş + sadakat anlamlarını aynı anda taşıyan güzel bir örnektir.
15. SİNEMA VAR MI?
Consort adıyla dünya çapında meşhur bir ana akım sinema klasiği olduğunu söylemek güç.
Fakat kelime:
kraliyet filmlerinde,
tarihî dramalarda,
Shakespeare uyarlamalarında,
aristokrasi ve monarşi temalı yapımlarda
queen consort / prince consort şeklinde doğal olarak karşımıza çıkar.
Dolayısıyla sinema bakımından kelimenin başlık olmaktan çok terminolojik bir rolü vardır.
16. TİYATRODA?
Burada Shakespeare bağlantısı çok güçlüdür.
Consort, Shakespeare'in eserlerinde doğrudan kullanılan kelimelerden biridir.
Örneğin:
The Two Gentlemen of Verona
Romeo and Juliet
A Midsummer Night's Dream
gibi eserlerde kelimenin fiil veya isim biçimleri farklı anlamlarda karşımıza çıkar. Shakespeare sözlüğündeki kayıtlar, kelimenin “accompany”, “associate”, “company”, “music” gibi anlamlarda kullanıldığını gösteriyor.
Bu nedenle kelimeyi Shakespeare İngilizcesi açısından öğrenmek de oldukça faydalıdır.
17. VECİZE VAR MI?
Consort kelimesiyle özdeşleşmiş dünya çapında meşhur bir vecize yok.
Fakat kelimenin taşıdığı:
“aynı kaderi paylaşmak”
fikri çok güçlüdür.
Kelimenin Latince kökü zaten “partner, sharer”, yani paylaşan kişi fikrinden gelir.
Bu yüzden kelimeyi vecize gibi hatırlamak istersen:
“A consort is one who shares your lot.”
“Consort, kaderini/payını paylaştığın kişidir.”
Bu, sözlük anlamını hatırlatmak için güzel bir hafıza cümlesidir, ancak tarihî bir vecize olarak gösterilmemelidir.
18. OTEL, MOTEL, PANSİYON VE LOKANTA VAR MI?
Burada da kelimenin özel isim olarak kullanıldığı örnekler bulunabiliyor.
Ancak Consort, dünyaca meşhur bir otel veya restoran zincirinin adı değildir.
İlginç olan şu:
Consort, Alberta
Kanada'nın Alberta eyaletinde gerçek bir yerleşim yerinin adıdır.
Resmî yerleşim sitesi burayı Village of Consort olarak tanımlıyor. Yerleşim, Alberta'nın doğu-merkezinde, Highway 12 ve Highway 41'in kesişiminde bulunuyor.
Üstelik yerleşimin ziyaretçi sayfasında:
accommodation
rentals
campground
hotels/motels
başlıkları da bulunuyor.
Yani:
“Consort” adını taşıyan gerçek bir yerleşim var ve burada konaklama hizmetleri de bulunuyor.
Fakat kelimenin kendisinin dünyaca ünlü bir otel/motel/pansiyon markası olduğunu söylemek doğru olmaz.
19. COĞRAFİ YER ADI OLARAK CONSORT
İşte burada kelime şaşırtıcı derecede zengin.
Consort, Alberta
Kanada'da bir köy/yerleşimdir.
Consort Mountain
Alberta'da resmî olarak kayıtlı bir dağdır.
Kanada'nın resmî coğrafi adlar veri tabanı Consort Mountain adını resmî coğrafi ad olarak kaydetmektedir.
Consort Peak
Kanada'nın British Columbia bölgesinde Consort Peak adı da resmî coğrafi adlar arasında bulunmaktadır.
Consort Creek
British Columbia'da Consort Creek adlı bir akarsu/coğrafi özellik de kayıtlıdır.
Consort Islands
Antarktika'da Consort Islands adıyla anılan küçük adalar da bulunmaktadır.
Yani kelimeyi öğrendiğinde karşına yalnızca “eş” anlamında değil, haritada da çıkabilir.
20. CONSORT'UN ÇOK GÜZEL BİR BAŞKA ANLAMI: GEMİ
Merriam-Webster'ın verdiği anlamlardan biri:
a ship accompanying another
yani:
başka bir gemiye eşlik eden gemi
Bu anlam özellikle tarihî denizcilik dilinde ilginçtir.
Dolayısıyla:
the consort of the flagship
gibi bir ifadede kelimeyi:
amiral gemisine eşlik eden gemi
olarak çevirmek gerekebilir.
21. KELİMENİN EN GÜZEL HAFIZA FORMÜLÜ
Bence consort için şu zinciri ezberlemek en iyisi:
CONSORT
aynı payı paylaşmak
↓
yoldaş
↓
hayat arkadaşı
↓
eş
↓
kraliyet eşi
↓
birlikte hareket etmek
↓
müzik topluluğu
Bütün bu anlamları birbirine bağlayan ortak fikir:
“Birlikte olmak ve aynı şeyi paylaşmak.”
22. CONSORT – CONSORTIUM – CONCERT
Bu üç kelimeyi birbirine karıştırmamak gerekir.
consort
eş / yoldaş / birlikte hareket etmek
consortium
ortaklık / konsorsiyum / birlik
concert
konser / uyum / anlaşma
Fakat consort ile consortium arasında gerçekten tarihsel akrabalık vardır. Consortium, Latince consortiumdan gelir ve “fellowship, participation, society” yani ortaklık, birliktelik fikrini taşır.
Dolayısıyla:
consort → birlikte paylaşan kişi
consortium → birlikte paylaşanların oluşturduğu birlik
şeklinde düşünmek hatırlamayı kolaylaştırır.
23. SONUÇ: “CONSORT”U TEK KELİMEYLE ÇEVİRMEYE ÇALIŞMAYIN
Consort için tek bir Türkçe karşılık vermeye çalışmak çoğu zaman yanlış sonuç verir.
Cümleye göre:
consort = eş
consort = yoldaş
consort = hayat arkadaşı
consort = ortak
consort = birlikte hareket etmek
consort with criminals = suçlularla düşüp kalkmak
queen consort = hükümdar kralın eşi olan kraliçe
prince consort = hükümdar kraliçenin eşi olan prens
a consort of musicians = müzik topluluğu
consorts = aynı menfaati paylaşan taraflar
ship's consort = başka bir gemiye eşlik eden gemi
olabilir.
Kelimenin Latince kökü ise bütün bu anlamların anahtarını verir:
CONSORS = “aynı payı/kaderi paylaşan.”
Belki de consort için akılda tutulabilecek en güzel Türkçe cümle şudur:
“Consort, yalnızca yanında bulunan değil; kaderini seninle paylaşandır.”
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder